چرخه ویلسون و تکامل اقیانوسها
زمین سیارهای پویاست که بستر اقیانوسها و موقعیت قارههای آن طی فرایندی به نام چرخه ویلسون دائم در حال تغییر است. این چرخه که توسط توزو ویلسون مطرح شد، شامل چهار مرحله اصلی است: بازشدگی، گسترش، بسته شدن و برخورد. نیروی محرکه این جابهجاییها، جریانهای همرفتی در خمیرکره (سستکره) است که مانند یک نوار نقاله، ورقههای سنگکره را حرکت میدهد.
مراحل بازشدگی و گسترش
فرایند با شکافته شدن پوسته قارهای تحت تأثیر مواد مذاب سستکره آغاز میشود (مرحله بازشدگی؛ مانند ریفت شرق آفریقا). با ادامه دور شدن ورقهها، اقیانوس عریضی شکل میگیرد که در محور میانی آن، مواد مذاب گوشته به سطح رسیده و پوسته جدید اقیانوسی و پشتههای میاناقیانوسی را میسازند (مرحله گسترش؛ مانند اقیانوس اطلس و دریای سرخ).
جوانترین سنگهای پوسته زمین همیشه در محور میانی رشتهکوههای میاناقیانوسی یافت میشوند.
مراحل بسته شدن و برخورد
برای ثابت ماندن وسعت زمین، همزمان با تشکیل پوسته جدید، در مناطق دیگر پوسته قدیمی طی فرایند فرورانش به درون گوشته بازمیگردد. در این مرحله اقیانوس کوچک شده و درازگودالهای عمیق و جزایر قوسی شکل میگیرند (مرحله بسته شدن؛ مانند اقیانوس آرام). در نهایت با ناپدید شدن اقیانوس، دو ورقه قارهای به هم برخورد کرده و با فشرده شدن رسوبات، کوهستانهای عظیم پدید میآیند (مرحله برخورد؛ مانند هیمالیا و زاگرس).
| ویژگی | پوسته قارهای | پوسته اقیانوسی |
|---|---|---|
| حداکثر سن | ۳.۸ میلیارد سال | ۲۰۰ میلیون سال |
| ابر دوران/دوران | آرکئن | مزوزوئیک |
| محل تشکیل | برخورد ورقهها | پشته میاناقیانوسی |
واژگان کلیدی
- چرخه ویلسون
- مدلی علمی که مراحل باز شدن، گسترش و در نهایت بسته شدن یک اقیانوس و برخورد قارهها را توضیح میدهد.
- فرورانش
- فرایندی که در آن یک ورقه سنگکره (معمولاً اقیانوسی) به زیر ورقه دیگر لغزیده و در گوشته ذوب میشود.
- پشته میاناقیانوسی
- رشتهکوههای ممتد در کف اقیانوس که محل خروج مواد مذاب و تشکیل پوسته جدید هستند.
اشتباههای رایج
- اشتباه رایج: تصور بر این است که برخورد دو ورقه قارهای باعث فرورانش میشود؛ در حالی که هیچکدام فرورانش نمیکنند و فقط کوه میسازند.
- اشتباه در ترتیب: مرحله گسترش قبل از بسته شدن رخ میدهد، نه بعد از آن.
- اشتباه در مثالها: دریای سرخ نمونه گسترش است، در حالی که اقیانوس آرام در حال بسته شدن است.
جمعبندی این مفهوم
- چرخه ویلسون شامل ۴ مرحله متوالی بازشدگی، گسترش، بسته شدن و برخورد است.
- جریانهای همرفتی خمیرکره، عامل اصلی حرکت ورقهها و باز و بسته شدن اقیانوسها هستند.
- پوسته جدید اقیانوسی در پشتههای میاناقیانوسی تشکیل و در درازگودالها تخریب میشود.
- رشتهکوههای عظیم مانند زاگرس و هیمالیا حاصل آخرین مرحله چرخه (برخورد قارهای) هستند.
- حداکثر سن پوسته اقیانوسی ۲۰۰ میلیون سال (مزوزوئیک) و پوسته قارهای ۳.۸ میلیارد سال (آرکئن) است.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که اقیانوس باستانی «تتیس» که زمانی بخش بزرگی از منطقه ما را پوشانده بود، در اثر همین چرخه ویلسون بسته شد. دریای خزر و دریاچه آرال در واقع بازماندگان کوچک آن اقیانوس عظیم هستند که در اثر فرورانش و برخورد ورقههای ایران و عربستان با اوراسیا از بین رفت.