اقسام استدلال استقرایی

جالب است بدانید که در منطق کلاسیک، ارسطو قیاس را برترین نوع استدلال می‌دانست زیرا تنها روشی است که جهل را به یقین تبدیل می‌کند. اما با ظهور رنسانس و انقلاب علمی، دانشمندانی مثل فرانسیس بیکن استقرا را پادشاه علوم نامیدند؛ چرا که قیاس فقط داشته‌های قبلی ما را تکرار می‌کند، اما استقرا است که به ما اجازه می‌دهد قوانین جدید طبیعت (مثل جاذبه یا قوانین ترمودینامیک) را کشف کنیم. در واقع بدون استقرا، دانش بشری هرگز رشد نمی‌کرد و در دایره دانسته‌های قدیمی محبوس می‌ماند.

یکی از مشهورترین تمثیل‌های تاریخ فلسفه، «تمثیل غار» افلاطون در کتاب جمهوری است. او وضعیت انسان‌های نادان را به زندانیانی تشبیه می‌کند که در غاری رو به دیوار زنجیر شده‌اند و تنها سایه‌های اشیاء را می‌بینند و آن‌ها را حقیقت می‌پندارند. افلاطون با این استدلال تمثیلی می‌خواست نشان دهد که دنیای مادی ما تنها سایه‌ای از دنیای حقیقی (مُثُل) است. جالب اینکه او اشاره می‌کند حتی پس از روشن شدن حقیقت، ساکنان غار در برابر پذیرش آن مقاومت می‌کنند؛ درست مثل مقاومت انسان‌ها در برابر تغییر باورهای قدیمی‌شان.

شاید شنیده باشید که می‌گویند «خورشید فردا از شرق طلوع می‌کند». این گزاره در واقع نتیجه یک استقرای تعمیمی فوق‌العاده قوی است. بشر هزاران سال است که هر روز طلوع خورشید را مشاهده کرده و این تجربه را به «همیشه» تعمیم داده است. با این حال، فیلسوفانی مثل دیوید هیوم اشاره کرده‌اند که از نظر منطقی، ما دلیلی ۱۰۰ درصد یقینی نداریم که فردا هم خورشید طلوع کند؛ ما فقط بر اساس تکرار این واقعه، احتمال وقوع آن را در ذهن خود به یقین تبدیل کرده‌ایم. این قدرت و در عین حال محدودیت استقرای تعمیمی در زندگی ماست!

جالب است بدانید که شخصیت مشهور «شرلوک هولمز» که به استدلال‌های دقیقش معروف است، برخلاف تصور بسیاری، بیشتر از استنتاج بهترین تبیین استفاده می‌کند تا قیاس! او همیشه می‌گوید: «وقتی تمام احتمالات غیرممکن را حذف کنی، هر آنچه باقی بماند، هرچقدر هم که بعید به نظر برسد، باید حقیقت باشد.» این دقیقاً همان جوهره استنتاج بهترین تبیین است. با این حال، او در کتاب‌هایش به اشتباه از واژه Deduction (قیاس) برای کارهایش استفاده می‌کند، در حالی که او در واقع یک استاد بزرگ در یافتن بهترین تبیین‌های استقرایی است!