ماهیت قیاس اقترانی و حدود آن
قیاس اقترانی حملی نوعی استدلال است که از دو قضیه حملی تشکیل شده و به نتیجهای ختم میشود که موضوع و محمول آن در مقدمات پراکندهاند. ارکان اصلی قیاس شامل حدود صغری و کبری و حد وسط است. موضوع نتیجه را حد اصغر و محمول آن را حد اکبر مینامند.
نقش کلیدی حد وسط
حد وسط، مفهومی مشترک است که در هر دو مقدمه تکرار میشود تا میان حد اصغر و حد اکبر ارتباط برقرار کند. بر اساس قواعد منطقی، حد وسط باید در نتیجه حذف شود و هرگز نباید در آن ظاهر گردد. وظیفه حد وسط ایجاد پل ارتباطی است و تعیین کیفیت (موجبه یا سالبه بودن) مقدمات بر عهده سور و نسبت قضایاست.
در قیاس اقترانی، موضوع نتیجه از مقدمه اول (صغری) و محمول نتیجه از مقدمه دوم (کبری) گرفته میشود.
شکلهای چهارگانه قیاس
بر اساس جایگاه حد وسط در مقدمات، قیاس به چهار شکل تقسیم میشود:
- شکل اول: حد وسط محمول مقدمه اول و موضوع مقدمه دوم است.
- شکل دوم: حد وسط در هر دو مقدمه محمول است.
- شکل سوم: حد وسط در هر دو مقدمه موضوع است.
- شکل چهارم: حد وسط موضوع مقدمه اول و محمول مقدمه دوم است.
| شکل قیاس | مقدمه اول | مقدمه دوم |
|---|---|---|
| شکل اول | محمول | موضوع |
| شکل دوم | محمول | محمول |
| شکل سوم | موضوع | موضوع |
| شکل چهارم | موضوع | محمول |
واژگان کلیدی
- حد وسط
- مفهوم مشترکی که در هر دو مقدمه تکرار شده و باعث پیوند میان آنها میشود اما در نتیجه حذف میگردد.
- حد اصغر
- موضوع نتیجه که از مقدمه اول قیاس استخراج میشود.
- حد اکبر
- محمول نتیجه که از مقدمه دوم قیاس استخراج میشود.
اشتباههای رایج
- اشتباه در تشخیص مقدمه اول و دوم: همواره مقدمهای که موضوع نتیجه در آن است مقدمه اول محسوب میشود، حتی اگر در متن استدلال دوم نوشته شده باشد.
- ظاهر شدن حد وسط در نتیجه: اگر کلمه مشترک در نتیجه بیاید، قیاس از نظر ساختاری نامعتبر است.
جمعبندی این مفهوم
- قیاس اقترانی از دو مقدمه و یک نتیجه تشکیل شده که حدود آنها در مقدمات پخش هستند.
- موضوع نتیجه همواره از مقدمه اول و محمول آن همواره از مقدمه دوم استخراج میشود.
- حد وسط وظیفه اتصال مقدمات را داشته و الزماً باید در نتیجه حذف شود.
- بسته به جایگاه موضوع یا محمول بودن حد وسط، چهار شکل منطقی برای قیاس متصور است.
- تعیین شکل قیاس ارتباطی به معتبر یا نامعتبر بودن آن ندارد.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که ارسطو، واضع منطق کلاسیک، در ابتدا تنها سه شکل اول قیاس را شناسایی کرده بود. شکل چهارم بعدها توسط منطقدانان دیگر (مانند جالینوس) به سیستم منطقی اضافه شد. به همین دلیل در برخی کتب قدیمیتر، تمرکز اصلی بر سه شکل اول است که کاربرد طبیعیتری در ذهن انسان دارند.