تعدد اولیای دم و فاضل دیه
در مواردی که حق قصاص برای چندین نفر ثابت است، لزوماً همه آنها خواهان اجرای قصاص نیستند. طبق ماده ۴۲۳ قانون مجازات اسلامی، اگر برخی از اولیای دم خواهان قصاص، برخی خواهان دیه و برخی دیگر گذشت کرده باشند، کسی که خواهان قصاص است باید ابتدا سهم دیه سایرین را به میزان سهمالارث قانونیشان بپردازد. نکته مهم اینجاست که سهم افرادی که خواهان دیه هستند به خودشان پرداخت میشود، اما سهم کسانی که گذشت کردهاند باید به قاتل پرداخت گردد.
ضمانت اجرای عدم پرداخت فاضل دیه
پرداخت فاضل دیه (مابهالتفاوت دیه) یا سهم سایر اولیای دم، شرط قانونی برای استیفای قصاص است. اگر ولی دمی بدون رعایت این تشریفات مالی و بدون پرداخت مبالغ لازم اقدام به اجرای قصاص نماید، عمل او غیرقانونی بوده و طبق قانون به دو مجازات محکوم میشود: اول پرداخت دیه به جانی یا سایر وراث و دوم مجازات تعزیر به دلیل تخلف از مقررات قانونی.
در صورت اجرای قصاص بدون پرداخت فاضل دیه، ولی دم هم به پرداخت دیه و هم به تعزیر محکوم میگردد.
تهاتر طلب با فاضل دیه
قانونگذار برای تسهیل اجرای قصاص، امکان تهاتر طلبی که مقتول یا صاحب حق قصاص از مرتکب دارند را فراهم کرده است. مطابق ماده ۴۳۰، این طلب میتواند با رضایت صاحب طلب (ولی دم یا از جانب مقتول) به عنوان فاضل دیه محاسبه شود. جالب اینجاست که برای این محاسبه، رضایت مرتکب شرط نیست و رضایت صاحب حق قصاص کفایت میکند.
اگر مقتول از قاتل مبلغ ۲۰۰ میلیون تومان طلب داشته باشد و ولی دم برای قصاص قاتل نیاز به پرداخت ۱۵۰ میلیون تومان فاضل دیه داشته باشد، میتواند بدون رضایت قاتل، این مبلغ را از طلب مقتول تهاتر کرده و حکم را اجرا کند.
واژگان کلیدی
- فاضل دیه
- مبلغی که بر اساس تفاوت دیه مقتول و قاتل (مثل تفاوت دیه زن و مرد) یا تفاوت سهم اولیای دم باید پرداخت شود تا قصاص اجرا گردد.
- تهاتر
- سقوط متقابل بدهی دو نفر به یکدیگر که در اینجا برای جایگزینی طلب با مبلغ فاضل دیه به کار میرود.
- سهمالارث
- میزان حصه و بهرهای که هر یک از وراث طبق قانون از ماترک یا حقوق مالی متوفی میبرند.
اشتباههای رایج
- اشتباه است که فکر کنیم سهم دیه فرد گذشتکننده به خود او پرداخت میشود؛ این سهم به مرتکب (قاتل) میرسد.
- بسیاری تصور میکنند تهاتر طلب با فاضل دیه نیاز به موافقت قاتل دارد، در حالی که فقط رضایت صاحب حق قصاص ملاک است.
- پرداخت دیه به سایر وراث باید بر اساس سهمالارث باشد، نه به صورت مساوی.
جمعبندی این مفهوم
- در صورت تعدد اولیای دم، خواهان قصاص باید سهم سایرین را قبل از اجرا بپردازد.
- سهم دیه گذشتکنندگان به قاتل و سهم دیه متقاضیان دیه به خودشان پرداخت میشود.
- اجرای قصاص پیش از پرداخت سهم دیگران موجب محکومیت ولی دم به دیه و تعزیر است.
- طلب مقتول یا ولی دم از جانی، بدون رضایت جانی قابل تهاتر با فاضل دیه است.
- اگر فاضل دیه پرداخت شود اما قصاص اجرا نشود، جانی ملزم به استرداد وجه است.