شرایط و موانع مسؤولیت کیفری (مواد… | درس‌نامهٔ حقوق

شرایط عمومی مسئولیت کیفری

برای آنکه فردی در برابر رفتار مجرمانه خود پاسخگو باشد، باید دارای مسئولیت کیفری باشد. طبق ماده ۱۴۰ قانون مجازات اسلامی، مسئولیت کیفری در جرایم موجب حد، قصاص و تعزیرات تنها زمانی محقق می‌شود که فرد در زمان ارتکاب جرم، واجد سه شرط اساسی باشد: عقل، بلوغ و اختیار.

ارکان مسئولیت کیفری

نبود هر یک از این شرایط در لحظه وقوع جرم، مانع از استقرار مسئولیت کیفری می‌گردد. برای مثال، اگر فردی در زمان ارتکاب جرم نابالغ یا مجنون باشد، مجازات نمی‌شود، هرچند ممکن است اقدامات تأمینی و تربیتی برای وی در نظر گرفته شود. نکته بسیار مهم این است که این شرایط باید در زمان ارتکاب جرم وجود داشته باشند، نه لزوماً در زمان اجرای کیفر.

تحقق مسئولیت کیفری در حدود، قصاص و تعزیرات منوط به وجود عقل، بلوغ و اختیار در لحظه ارتکاب جرم است.

استثنای اکراه بر قتل

قانون‌گذار در یک مورد خاص از شرط «اختیار» صرف‌نظر کرده است. در اکراه بر قتل، حتی اگر مرتکب فاقد اختیار باشد، باز هم مسئولیت او پابرجاست. در واقع، اکراه مجوز قتل نیست و اکراه‌شونده قصاص می‌شود. همچنین، در جرایم موجب دیه، وجود عقل، بلوغ و اختیار برای تحقق مسئولیت مدنی (پرداخت دیه) ضروری نیست و دیه در هر صورت ثابت می‌شود.

اگر فردی با تهدید اسلحه مجبور شود شخص دیگری را به قتل برساند، ادعای سلب اختیار (اکراه) مانع از قصاص او نخواهد بود، زیرا جان انسان‌ها برابر است.

واژگان کلیدی

مسئولیت کیفری: قابلیت شخص برای تحمل مجازات به دلیل ارتکاب جرم که منوط به بلوغ، عقل و اراده است.
اقدامات تأمینی و تربیتی: تدابیری که برای اصلاح و تربیت افراد فاقد مسئولیت (مانند نابالغان یا مجانین خطرناک) جایگزین مجازات می‌شود.
حق‌الله: جرایمی که جنبه عمومی و الهی آن‌ها غلبه دارد، مانند شرب خمر.

اشتباه‌های رایج

اشتباه است اگر تصور کنید مسئولیت کیفری باید در زمان اجرای حکم وجود داشته باشد؛ ملاک زمان ارتکاب جرم است.
بسیاری تصور می‌کنند در جرایم موجب دیه هم عقل و بلوغ شرط است؛ در حالی که دیه بر عهده مجنون و نابالغ نیز مستقر می‌شود.

جمع‌بندی این مفهوم

تحقق مسئولیت کیفری در حدود، قصاص و تعزیرات منوط به عقل، بلوغ و اختیار مرتکب است.
شرایط مسئولیت باید دقیقاً در لحظه ارتکاب جرم موجود باشد.
اکراه در قتل استثنای بر اصل اختیار است و مانع قصاص اکراه‌شونده نمی‌شود.
فقدان بلوغ مانع مسئولیت است اما منجر به اعمال اقدامات تأمینی و تربیتی می‌شود.
در جرایم موجب دیه، عقل و بلوغ مرتکب شرط تحقق مسئولیت مدنی (ضمان) نیست.

علل رافع مسئولیت کیفری

علل رافع مسئولیت کیفری به شرایطی گفته می‌شود که به دلیل وجود یک مانع شخصی در مرتکب (مانند جنون، خواب، یا اکراه)، او قابل مجازات نیست. تفاوت بنیادین این علل با علل موجهه در این است که در اینجا جرم محقق می‌شود و وصف مجرمانه عمل از بین نمی‌رود، اما به دلیل وضعیت خاص مباشر، او معاف از کیفر است.

آثار علل رافع مسئولیت

چون در این موارد جرم واقع شده است، معافیت مباشر به معنای معافیت شرکا و معاونین نیست؛ آن‌ها همچنان قابل مجازات هستند. همچنین، مسئولیت مدنی (جبران خسارت و دیه) معمولاً پابرجا می‌ماند و فرد از پرداخت خسارت معاف نمی‌شود (مگر در موارد خاص قانون).

ویژگی	علل رافع	علل موجهه
تحقق اصل جرم	✓	✗
مجازات معاون	✓	✗
زوال رکن قانونی	✗	✓

مصادیق خاص: خواب، بیهوشی و جنون

طبق ماده ۱۵۳، جرایم ارتکابی در حال خواب یا بیهوشی مجازات ندارند. اما اگر کسی عمداً خود را برای ارتکاب جرم به این حالات (یا هیپنوتیزم) درآورد، مجازات خواهد شد. در بحث جنون (ماده ۱۴۹)، مختل‌شدن قوه تمییز یا اراده ملاک است. اگر جنون مخل نظم عمومی باشد، دادستان دستور نگهداری در جای مناسب را می‌دهد.

اگر فردی در خواب راه برود و به اموال دیگری آسیب بزند، جرم سرقت یا تخریب محقق شده اما او مجازات نمی‌شود؛ ولی باید خسارت مالی را جبران کند.

واژگان کلیدی

علل رافع مسئولیت: موانع شخصی که باعث معافیت از مجازات می‌شوند اما اصل جرم را از بین نمی‌برند.
قوه تمییز: توانایی تشخیص خوب از بد و درک ماهیت و نتایج رفتار ارتکابی.
مسلوب‌الاختیار: وضعیتی که در آن فرد به طور کامل اراده و کنترل خود را بر اعمالش از دست داده است.

اشتباه‌های رایج

اشتباه رایج این است که تصور شود با وجود علل رافع، اصل جرم محقق نشده است؛ در حالی که جرم محقق شده و فقط مباشر معاف است.
بسیاری فکر می‌کنند جنون پس از جرم هم باعث معافیت می‌شود؛ در حالی که جنون زمان ارتکاب جرم ملاک معافیت است.

جمع‌بندی این مفهوم

علل رافع مسئولیت (مانند جنون و خواب) مانع مجازات مباشر می‌شوند اما جرم را حذف نمی‌کنند.
برخلاف علل موجهه، در علل رافع مسئولیت، معاونین و شرکا همچنان مجازات می‌شوند.
اگر فرد عمداً خود را برای ارتکاب جرم به حالت بیهوشی یا خواب درآورد، معافیت شامل او نمی‌شود.
اثبات جنون مستلزم احراز فقدان قوه تمییز یا اراده در لحظه ارتکاب جرم است.
مجنون خطرناک به دستور دادستان (نه لزوماً دادگاه) در محل مناسب نگهداری می‌شود.

دفاع مشروع و شرایط آن

دفاع مشروع یکی از مهم‌ترین علل موجهه جرم است. زمانی که فرد در برابر یک حمله غیرقانونی از خود یا دیگری دفاع می‌کند، عمل او اصلاً جرم محسوب نمی‌شود (زوال رکن قانونی). طبق ماده ۱۵۶، دفاع باید در برابر تجاوز به نفس، عرض، ناموس، مال یا آزادی تن باشد.

شرایط اساسی دفاع

برای آنکه دفاع، «مشروع» تلقی شود، وجود این شروط الزامی است: ۱. تهاجم باید فعلی یا قریب‌الوقوع باشد (دفاع در برابر حمله‌ای که تمام شده، مجاز نیست). ۲. دفاع باید ضروری باشد و راه دیگری نباشد. ۳. دفاع باید با خطر تناسب داشته باشد. ۴. تهاجم باید غیرقانونی باشد.

در دفاع مشروع، اثبات عدم رعایت شرایط (مثل عدم تناسب) بر عهده مهاجم است، نه مدافع.

دفاع در برابر ماموران و افراد فاقد مسئولیت

دفاع در برابر ماموران انتظامی تنها زمانی مجاز است که آن‌ها از حدود وظایف خود خارج شوند و خطر قتل، جرح یا تعرض به ناموس و مال ایجاد کنند (دفاع در برابر «ضرب» یا «سلب آزادی تن» توسط مامور در قانون ذکر نشده). جالب اینکه دفاع در برابر مجنون یا فردی که در خواب حمله می‌کند نیز مشروع است، اما دیه مجنون از بیت‌المال پرداخت می‌شود.

اگر شخصی با چاقو به شما حمله کند و شما برای نجات جانتان او را با چوب بزنید، این عمل دفاع مشروع است؛ اما اگر پس از خلع سلاحِ او، همچنان به زدن ادامه دهید، از حد دفاع خارج شده‌اید.

واژگان کلیدی

علل موجهه جرم: شرایطی که وصف مجرمانه عمل را از بین می‌برند و عمل را مباح می‌کنند.
فعلیت تهاجم: حمله باید شروع شده باشد یا به‌قدری نزدیک باشد که خطر آن کاملاً حس شود.
تناسب در دفاع: شدت عمل دفاعی باید با ابزار و شدت حمله مهاجم همخوانی داشته باشد.

اشتباه‌های رایج

اشتباه است که فکر کنید دفاع در برابر هر اقدام غیرقانونی مامور جایز است؛ مقاومت در برابر مامور در حال وظیفه اصلاً دفاع محسوب نمی‌شود.
برخی تصور می‌کنند دیه در دفاع مشروع همیشه ساقط است؛ در حالی که در دفاع مقابل مجنون، دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود.

جمع‌بندی این مفهوم

دفاع مشروع باعث از بین رفتن رکن قانونی جرم می‌شود و معاون و شریک هم مجازات نمی‌شوند.
تهاجم باید فعلی یا قریب‌الوقوع، غیرقانونی و بدون تحریک قبلی از سوی مدافع باشد.
دفاع در برابر تهاجم دیوانه مشروع است، اما دیه او از بیت‌المال پرداخت می‌گردد.
در صورت تجاوز از حدود دفاع (عدم رعایت تناسب)، قصاص منتفی شده اما دیه و تعزیر برای مدافع ثابت است.
مقاومت در برابر ماموران انتظامی تنها در حالات استثنایی (مثل خطر قتل یا جرح) دفاع مشروع تلقی می‌شود.

اضطرار، ضرورت و قانون اهم

اضطرار یا حالت ضرورت (ماده ۱۵۲) زمانی است که فرد برای حفظ نفس یا مال (خود یا دیگری) در برابر یک خطر شدید، ناچار به ارتکاب عملی می‌شود که در حالت عادی جرم است. اضطرار نیز مانند دفاع مشروع، از علل موجهه جرم است و مسئولیت کیفری را به کلی زائل می‌کند.

تفاوت اضطرار با سایر مفاهیم

نباید اضطرار را با احسان یا اجرای قانون اهم اشتباه گرفت. اگر شما برای نجات جان فردی، به اموال همان فرد آسیب بزنید، این «احسان» است (ماده ۵۱۰). اما اگر برای نجات یک نفر، به اموال شخص ثالثی آسیب بزنید، این «اضطرار» است. همچنین اگر بین دو تکلیف قانونی (مثل حفظ اسرار نظامی یا نگهداری اموال) قرار گیرید، باید تکلیف مهم‌تر را انجام دهید که به آن «اجرای قانون اهم» می‌گوییم.

استناد به اضطرار مشروط به این است که مرتکب، خود عامل ایجاد خطر نباشد و رفتار او با خطر تناسب داشته باشد.

شرایط و آثار اضطرار

افرادی که طبق وظیفه مکلف به مقابله با خطر هستند (مثل آتش‌نشان)، نمی‌توانند به بهانه اضطرار از وظیفه خود شانه خالی کنند. توجه داشته باشید که در اضطرار، برخلاف دفاع مشروع، مسئولیت مدنی (جبران خسارت مالی) ساقط نمی‌شود و فرد مضطر باید خسارت وارده به مال غیر را جبران کند.

پدری که برای رساندن فرزند بدحالش به بیمارستان، ماشین کسی را به زور می‌گیرد، مضطر است؛ اما همچنان باید کرایه و خسارات احتمالی به ماشین را بپردازد.

واژگان کلیدی

اضطرار: ناچاری برای ارتکاب جرم به منظور دفع خطر شدید جانی یا مالی.
قانون اهم: ترجیح تکلیفی که از نظر قانونی ارزش و اهمیت بیشتری دارد در هنگام تزاحم دو وظیفه.
قاعده احسان: انجام عملی به قصد نیکی به دیگری که منجر به خسارت ناخواسته به خود او شود.

اشتباه‌های رایج

اشتباه است که فکر کنید اضطرار شامل حفظ «عرض یا آزادی تن» هم می‌شود؛ قانون فقط به «نفس و مال» اشاره کرده است.
بسیاری از داوطلبان تصور می‌کنند در اضطرار، مسئولیت مدنی (پرداخت خسارت) هم ساقط می‌شود که این‌طور نیست.

جمع‌بندی این مفهوم

اضطرار وصف مجرمانه عمل را زائل کرده و شرکا و معاونین را نیز از مجازات معاف می‌کند.
در اضطرار، خطر باید شدید و فعلی باشد و مرتکب نباید خطر را عمداً ایجاد کرده باشد.
اگر آسیب به همان کسی وارد شود که قصد نجاتش را داریم، عمل مصداق «احسان» است نه اضطرار.
در تزاحم دو وظیفه قانونی، فرد باید وظیفه مهم‌تر را انجام دهد (اجرای قانون اهم).
افراد مکلف به مقابله با خطر (مانند پلیس و آتش‌نشان) حق استناد به اضطرار برای ترک وظیفه ندارند.

اکراه، اجبار و امر آمر قانونی

اکراه وضعیتی است که فرد تحت فشار تهدید غیرقابل تحمل، جرمی مرتکب می‌شود. طبق ماده ۱۵۱، اکراه رافع مسئولیت کیفری است، مگر در قتل. در حالی که اجبار (مادی یا معنوی) به‌معنای سلب کامل اراده است. در اجبار مادی بیرونی، اراده فرد اصلاً وجود ندارد.

امر آمر قانونی و اشتباه مامور

اجرای دستور مقام رسمی در صورتی که قانونی باشد و خلاف شرع نباشد، جرم نیست. اما اگر دستور غیرقانونی باشد، اصل بر این است که هم آمر (دستوردهنده) و هم مامور (اجراکننده) مجازات شوند. ماده ۱۵۹ یک استثنا قائل شده: اگر مامور با «اشتباه قابل قبول» تصور کند دستور قانونی است، مجازات تعزیری نمی‌شود.

در صورت اجرای دستور غیرقانونی با اشتباه معقول، مامور از تعزیر معاف است اما مسئولیت پرداخت دیه همچنان بر عهده اوست.

مجازات اکراه‌کننده

در جرایم تعزیری، اکراه‌کننده به مجازات فاعل جرم (مباشر) محکوم می‌شود. اما در جرایم موجب حد و قصاص، مجازات اکراه‌کننده طبق مقررات خاص همان باب تعیین می‌شود (مثلاً در قتل، اکراه‌کننده به حبس ابد محکوم می‌شود).

اگر رئيس اداره به کارمندش دستور دهد سندی را جعل کند و کارمند از ترس اخراج (تهدید غیرقابل تحمل) این کار را بکند، اکراه‌کننده به مجازات جعل محکوم می‌شود و کارمند معاف است.

واژگان کلیدی

اکراه: تهدید موثر و غیرقابل تحمل که فرد را وادار به انجام جرم برخلاف میلش می‌کند.
اجبار مادی بیرونی: عامل فیزیکی خارجی که اراده مرتکب را به کلی سلب می‌کند.
امر آمر قانونی: دستوری که از طرف مقام صلاحیت‌دار و در چارچوب قانون صادر شده باشد.

اشتباه‌های رایج

اشتباه است اگر فکر کنید در اکراه بر قتل، مباشر قصاص نمی‌شود؛ اکراه مجوز قتل نیست.
بسیاری تصور می‌کنند اگر مامور دستور غیرقانونی را اجرا کند و معاف شود، دیه هم نمی‌پردازد؛ در حالی که دیه بر عهده مامور باقی می‌ماند.

جمع‌بندی این مفهوم

اکراه در تمامی جرایم به جز قتل، از عوامل رافع مسئولیت کیفری مباشر است.
در جرایم تعزیری، اکراه‌کننده به مجازات فاعل جرم محکوم می‌شود.
اجبار مادی (مثل پرتاب شدن فیزیکی بر روی دیگری) اراده را سلب کرده و مانع تحقق مسئولیت است.
اجرای دستور غیرقانونی آمر، مسئولیت مشترک آمر و مامور را به دنبال دارد مگر در صورت اشتباه قابل قبول مامور.
خشم و کینه (اکراه معنوی درونی) مسئولیت را رفع نمی‌کند و فقط می‌تواند از جهات تخفیف باشد.

مستی، مواد مخدر و روانگردان

مصرف اختیاری مسکرات و مواد مخدر به طور کلی مانع از مجازات نیست. طبق ماده ۱۵۴، اصل بر این است که مستی رافع مسئولیت نیست، مگر اینکه ثابت شود مرتکب در زمان اصلیِ ارتکاب جرم به کلی مسلوب‌الاختیار بوده است. اما این معافیت همیشگی نیست.

قصد قبلی در مستی

اگر فردی با این قصد خود را مست کند که جرمی را انجام دهد (مثلاً برای جرئت پیدا کردن در قتل)، حتی اگر در لحظه قتل کاملاً مسلوب‌الاختیار باشد، به مجازات هر دو جرم (شرب خمر و قتل) محکوم می‌شود. این مصداق «السبب اقوی من المباشر» در اراده است.

اگر مستی به قصد ارتکاب جرم باشد، مرتکب به مجازات هر دو جرم محکوم می‌شود، حتی اگر در حین عمل بی‌اراده باشد.

آثار مستی در قصاص و دیه

طبق ماده ۳۰۷، اگر کسی در حال مستی (بدون قصد قبلی برای جنایت) مرتکب قتل یا جرح شود و ثابت شود مسلوب‌الاختیار بوده، قصاص ساقط می‌گردد، اما به دیه و تعزیر محکوم خواهد شد. در واقع مستیِ اتفاقی و کامل، تنها تیغ قصاص را کند می‌کند، نه مسئولیت مالی و تعزیری را.

فردی که در یک مهمانی بر اثر زیاده‌روی در نوشیدن، بی‌اراده شده و پایش به گلدان گران‌قیمتی می‌خورد و آن را می‌شکند، مجازات تخریب عمدی ندارد اما ضامن قیمت گلدان است.

واژگان کلیدی

مسکرات: هر ماده‌ای که باعث زوال موقت عقل و هوشیاری شود (مانند الکل).
سقوط قصاص: تبدیل مجازات اعدام یا قطع عضو به مجازات‌های مالی (دیه) و بازدارنده (تعزیر).
مسلوب‌الاختیار در مستی: وضعیتی که فرد به دلیل تاثیر شدید مواد، هیچ کنترلی بر رفتار خود ندارد.

اشتباه‌های رایج

اشتباه است اگر فکر کنید مستی همیشه باعث سقوط قصاص می‌شود؛ اگر با قصد قبلی مست شده باشد، قصاص پابرجا است.
برخی تصور می‌کنند اگر کسی در مستی مسلوب‌الاختیار شود، کلاً معاف می‌شود؛ خیر، دیه و تعزیر همچنان بر عهده اوست.

جمع‌بندی این مفهوم

مستی حاصل از مصرف اختیاری مانع مجازات نیست، مگر در صورت سلب کامل اختیار.
اگر مستی با هدف ارتکاب جرم باشد، فرد به مجازات هر دو فعالیت (مصرف و جرم ثانویه) محکوم می‌گردد.
در جنایات علیه تمامیت جسمانی، مسلوب‌الاختیار بودن در مستی، قصاص را به دیه و تعزیر تبدیل می‌کند.
اگر مصرف مواد با قصد توهین باشد اما در حالت مستی جرم دیگری مثل سرقت رخ دهد، جرم سرقت منتفی است.
اثبات مسلوب‌الاختیار بودن در زمان ارتکاب جرم بر عهده متهم است.

جهل، تقصیر و حوادث ورزشی

جهل به حکم (ندانستن قانون) طبق ماده ۱۵۵ اصولاً مانع مجازات نیست، مگر اینکه تحصیل علم عادتاً غیرممکن باشد. اما جهل به نوع یا میزان مجازات به هیچ عنوان عذر محسوب نمی‌شود. در مقابل، جهل به موضوع (مانند ندانستن اینکه مال متعلق به دیگری است) در تمام جرایم مانع از تحقق جرم عمدی است.

مفهوم تقصیر در قانون

تقصیر اعم از بی‌احتیاطی (انجام کار نبایدنی) و بی‌مبالاتی (ترک کار بایدنی) است و شامل غفلت، عدم مهارت و عدم رعایت نظامات دولتی نیز می‌شود. در جرایم نتیجه‌گرا، باید علاوه بر قصد رفتار، قصد نتیجه یا علم به وقوع آن نیز محرز شود.

جهل به نوع یا میزان مجازات، تحت هیچ شرایطی (حتی با عدم امکان تحصیل علم) مانع از مجازات نیست.

حوادث ورزشی

طبق ماده ۱۵۸، حوادث ناشی از عملیات ورزشی در صورتی جرم نیست که: ۱. مقررات آن ورزش نقض نشده باشد. ۲. آن مقررات مغایر موازین شرعی نباشد. قابل اغماض بودن خسارت از نظر عرف، شرط قانونی این ماده نیست.

اگر در یک مسابقه بوکس، ورزشکاری طبق قوانین به حریف ضربه بزند و او فوت کند، جرمی رخ نداده است؛ اما اگر با سلاح سرد یا ضربه غیرقانونی این کار را کند، مسئول است.

واژگان کلیدی

جهل به موضوع: اشتباه فرد نسبت به واقعیت‌های خارجی تشکیل‌دهنده جرم (مانند سن قربانی).
بی‌مبالاتی: ترک فعلی که طبق عرف یا قانون برای پیشگیری از خطر لازم است.
جرایم نتیجه‌گرا: جرایمی که تحقق آن‌ها منوط به وقوع یک نتیجه خارجی (مانند مرگ یا تخریب) است.

اشتباه‌های رایج

اشتباه است اگر تصور کنید جهل به کیفیات مشدده (مثل سن زیر ۱۵ سال در آدم‌ربایی) باعث معافیت کامل از مجازات می‌شود؛ فقط مجازات تشدید نمی‌شود.
بسیاری به اشتباه فکر می‌کنند ندانستن میزان جریمه یا حبس می‌تواند باعث تخفیف شود، در حالی که این نوع جهل اصلاً پذیرفته نیست.

جمع‌بندی این مفهوم

جهل به حکم تنها در صورت عدم امکان تحصیل علم یا وجود عذر شرعی پذیرفته است.
جهل به موضوع جرم به صورت مطلق مانع از مجازات است (چون رکن روانی مخدوش می‌شود).
تقصیر شامل بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، غفلت و عدم رعایت نظامات دولتی است.
حوادث ورزشی در صورت رعایت مقررات ورزشی و شرعی، فاقد وصف مجرمانه هستند.
در جرایم عمدی نتیجه‌گرا، باید قصد نتیجه یا علم به وقوع آن (نه لزوماً هر دو توأماً) ثابت شود.

وضعیت متهم و محکوم پس از جرم

بروز وضعیت‌هایی مانند جنون پس از ارتکاب جرم یا در حین اجرای حکم، احکام خاصی دارد که نباید با معافیت‌های زمان ارتکاب جرم اشتباه شود. در اینجا جرم واقع شده و مسئولیت مستقر گشته است، اما اجرای عدالت با ملاحظات انسانی همراه می‌شود.

جنون پیش از صدور حکم

اگر متهم پیش از صدور حکم قطعی مجنون شود، در جرایم تعزیری و جرایم حق‌اللهی (مثل شرب خمر)، تعقیب و دادرسی تا زمان افاقه متوقف می‌شود. اما در جرایم حق‌الناسی (مثل توهین یا ضرب و جرح)، اگر شرایط اثبات جرم به‌گونه‌ای باشد که غیبت اراده متهم مانع دفاع نباشد، دادرسی متوقف نمی‌شود تا حقوق شاکی تضییع نگردد.

جنون پس از صدور حکم قطعی در جرایم موجب حد، تحت هیچ شرایطی باعث سقوط مجازات نمی‌شود.

جنون در زمان اجرای حکم

در جرایم تعزیری، اگر محکوم دچار جنون شود، اجرای حکم تا زمان افاقه به تعویق می‌افتد. نکته مهم اینجاست که این تعویق شامل مجازات‌های مالی نمی‌شود و مادیات از اموال وی دریافت می‌گردد. همچنین برای محکوم به حبس، دوران نگهداری در بیمارستان روانی، جزو مدت محکومیت او محاسبه می‌شود.

اگر کسی به ۵ سال حبس و جریمه نقدی محکوم شود و در سال دوم مجنون شود، جریمه از اموالش برداشته می‌شود و مدت بستری در تیمارستان از آن ۵ سال کسر می‌گردد.

واژگان کلیدی

زمان افاقه: لحظه‌ای که فرد از حالت جنون خارج شده و سلامت عقلانی خود را باز می‌یابد.
جرایم حق‌الناسی: جرایمی که شاکی خصوصی دارند و رضایت او در سرنوشت دعوا موثر است.
توقف تعقیب: تعلیق موقت مراحل رسیدگی به پرونده توسط مقامات قضایی.

اشتباه‌های رایج

اشتباه رایج این است که تصور شود جنون پس از حکم قطعی در حدود، باعث معافیت می‌شود؛ در حالی که حد حتماً اجرا می‌گردد.
بعضی فکر می‌کنند در جرایم تعزیری با بروز جنون، جریمه مالی هم متوقف می‌شود؛ اما جریمه از اموال فرد وصول خواهد شد.

جمع‌بندی این مفهوم

جنون حین ارتکاب جرم معافیت می‌آورد، اما جنون پس از جرم فقط اجرای حکم را به تاخیر می‌اندازد.
در جرایم حق‌اللهی، جنون متهم رسیدگی را متوقف می‌کند؛ اما در حق‌الناسی همیشه اینطور نیست.
مدت زمان نگهداری محکوم‌علیه مجنون در بیمارستان، بخشی از مدت حبس او به شمار می‌رود.
جنون پس از قطعیت حکم در جرایم حدی، بر اجرای حکم (مثل قطع عضو یا اعدام) تاثیری ندارد.
دستور نگهداری مجنون خطرناک پس از جرم توسط دادستان صادر می‌شود.

شرایط عمومی مسئولیت کیفری

ارکان مسئولیت کیفری

استثنای اکراه بر قتل

واژگان کلیدی

اشتباه‌های رایج

جمع‌بندی این مفهوم

علل رافع مسئولیت کیفری

آثار علل رافع مسئولیت

مصادیق خاص: خواب، بیهوشی و جنون

واژگان کلیدی

اشتباه‌های رایج

جمع‌بندی این مفهوم

دفاع مشروع و شرایط آن

شرایط اساسی دفاع

دفاع در برابر ماموران و افراد فاقد مسئولیت

واژگان کلیدی

اشتباه‌های رایج

جمع‌بندی این مفهوم

اضطرار، ضرورت و قانون اهم

تفاوت اضطرار با سایر مفاهیم

شرایط و آثار اضطرار

واژگان کلیدی

اشتباه‌های رایج

جمع‌بندی این مفهوم

اکراه، اجبار و امر آمر قانونی

امر آمر قانونی و اشتباه مامور

مجازات اکراه‌کننده

واژگان کلیدی

اشتباه‌های رایج

جمع‌بندی این مفهوم

مستی، مواد مخدر و روانگردان

قصد قبلی در مستی

آثار مستی در قصاص و دیه

واژگان کلیدی

اشتباه‌های رایج

جمع‌بندی این مفهوم

جهل، تقصیر و حوادث ورزشی

مفهوم تقصیر در قانون

حوادث ورزشی

واژگان کلیدی

اشتباه‌های رایج

جمع‌بندی این مفهوم

وضعیت متهم و محکوم پس از جرم

جنون پیش از صدور حکم

جنون در زمان اجرای حکم

واژگان کلیدی

اشتباه‌های رایج

جمع‌بندی این مفهوم

کِی مجازات می‌شوی؟

شرایط سه‌گانهٔ مسئولیت کیفری

علل رافع: جنون، خواب و مستی

علل موجهه: دفاع مشروع و اضطرار

اکراه، اجبار و امر آمر قانونی

جهل، تقصیر، ورزش و وضعیت پس از جرم

نکات کلیدی آزمون

خودت را بسنج

درس‌های دیگر این بخش · حقوق جزای عمومی و اختصاصی