شروع به جرم و جرم محال و جرم عقیم (مواد ۱۲۲ تا ۱۲۴ ق.م.ا)

شروع به جرم زمانی محقق می‌شود که فرد با قصد ارتکاب جرم، وارد مرحله عملیات اجرایی شود، اما به دلیلی خارج از اراده خود (مانند مداخله پلیس یا حوادث پیش‌بینی نشده)، موفق به تکمیل جرم و رسیدن به نتیجه نهایی نگردد. مطابق ماده ۱۲۲ قانون مجازات اسلامی، صرف داشتن قصد مجرمانه یا انجام مقدمات اولیه برای جرم، «شروع به جرم» تلقی نمی‌شود.

تفاوت عملیات مقدماتی و اجرایی

مرز بین عدم مجازات و مجازات در این مبحث، ورود به «عملیات اجرایی» است. اقداماتی مانند تهیه نقشه، خرید وسایل (حتی اگر منحصراً برای جرم باشد) یا گشت‌زنی اطراف محل جرم، همگی عملیات مقدماتی هستند و تا زمانی که گام اولِ اجرای مستقیم جرم برداشته نشود، شروع به جرم محقق نشده است.

انصراف ارادی و آثار آن

اگر فردی وارد عملیات اجرایی شود اما پیش از اتمام جرم، به صورت خودخواسته و ارادی از ادامه کار منصرف شود، طبق ماده ۱۲۴ قانون مجازات اسلامی، به مجازات شروع به جرم محکوم نخواهد شد. هدف از این قاعده، تشویق مجرم به بازگشت از مسیر خطا و جلوگیری از وقوع آسیب است. البته، اگر همان مقدار رفتاری که تا لحظه انصراف انجام داده، خودش یک جرم مستقل باشد (مثلاً برای کلاهبرداری، سند جعل کرده باشد)، به مجازات آن جرم مستقل محکوم خواهد شد.

همه جرایم در نظام حقوقی ما، شروع به جرمِ قابل مجازات ندارند. مطابق ماده ۱۲۲ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، شروع به جرم تنها در موارد زیر جرم‌انگاری شده و دارای کیفر است:

• جرایمی که مجازات قانونی آن‌ها سلب حیات، حبس دائم یا قطع عضو است.
• جرایمی که مجازات آن‌ها شلاق حدی است.
• جرایم تعزیری درجه ۱ تا ۵، منحصراً در صورتی که مجازات اصلی آن‌ها حبس باشد.

تعیین میزان مجازات

مجازات شروع به جرم متناسب با شدت جرم اصلی است. برای مثال، اگر مجازات جرمی حبس ابد باشد، شروع به آن حبس تعزیری درجه ۲ یا ۳ است. اگر مجازات جرم اصلی حبس درجه ۵ باشد، شروع به آن به حبس یا شلاق یا جزای نقدی درجه ۶ تقلیل می‌یابد.

مستثنیات مهم

نکته بسیار مهم در آزمون‌ها این است که «نفی بلد» (تبعید) تنها مجازات حدی است که شروع به آن جرم نیست. همچنین، اگر مجازات یک جرم تعزیری درجه ۱ تا ۵ باشد اما از نوع جزای نقدی (نه حبس)، شروع به آن عمل فاقد کیفر است.

گاهی مرتکب تمام تلاش خود را می‌کند و عملیات اجرایی را تا پایان پیش می‌برد، اما نتیجه حاصل نمی‌شود. اینجاست که با دو مفهوم کلیدی روبرو می‌شویم: جرم محال و جرم عقیم.

جرم محال و انواع آن

جرم محال زمانی است که وقوع جرم به دلیل موانع مادی که مرتکب از آن‌ها بی‌خبر است، اساساً غیرممکن باشد. طبق تبصره ماده ۱۲۲، این رفتار در حکم شروع به جرم و قابل مجازات است. جرم محال به دو دسته تقسیم می‌شود:

1. محال موضوعی: موضوع جرم وجود ندارد (مانند تیراندازی به کسی که قبلاً مرده است).
2. محال از جهت ابزار: وسیله برای رسیدن به نتیجه ناتوان است (مانند شلیک با تفنگ خالی از فشنگ یا خوراندن شکر به قصد مسموم کردن).

جرم عقیم

در جرم عقیم، مرتکب تمام عملیات را انجام می‌دهد اما به دلیل حادثه یا عدم مهارت (مثلاً لرزش دست هنگام شلیک)، نتیجه محقق نمی‌شود. تفاوت ظریف اینجاست که در جرم عقیم، وقوع جرم ممکن بوده ولی تصادفاً رخ نداده، اما در جرم محال، وقوع جرم از ابتدا غیرممکن بوده است.

محال قانونی

اگر عملی ذاتاً جرم نباشد، اقدام به آن هیچ مجازاتی ندارد. مثلاً تلاش برای سقط جنین زنی که باردار نیست، یک محال قانونی است؛ چون جنینی وجود ندارد که موضوع جرمِ سقط قرار بگیرد. در این موارد، حتی عنوان شروع به جرم هم صدق نمی‌کند.