بودجه بندی شیمی کنکور ۱۴۰۶: هر فصل چند سوال دارد؟

جواب کوتاه، قبل از هر توضیحی: شیمی در کنکور سراسری گروه تجربی ۳۵ سوال دارد و ۳۵ دقیقه وقت، و در گروه ریاضی ۳۰ سوال و ۳۰ دقیقه. اگر شش دوره‌ی پیاپی دفترچه‌ی تجربی را کنار هم بگذاری، سهم پایه‌ها تقریباً این‌طور در می‌آید: حدود ۳۰ درصد از شیمی دهم، ۳۴ درصد از یازدهم و ۳۶ درصد از دوازدهم. یعنی هیچ پایه‌ای واقعاً «کم‌اهمیت» نیست، ولی فصل‌ها با هم خیلی فرق دارند و همین‌جاست که بودجه‌بندی به کارت می‌آید.

در ادامه جدول واقعی تعداد سوال هر فصل را می‌بینی، می‌فهمی کدام فصل‌ها هر سال بدون استثنا سوال داده‌اند و کدام‌ها بالا و پایین می‌پرند، بودجه‌بندی مبحثی را جدا از بودجه‌بندی فصلی می‌گیری، و در آخر یک روش ساده برای تبدیل همین اعداد به ساعت مطالعه.

شیمی در کنکور ۱۴۰۶ چند سوال دارد و چقدر می‌ارزد؟

دروس عمومی از کنکور سراسری حذف شده‌اند و داوطلب فقط به سوال‌های اختصاصی پاسخ می‌دهد؛ تأثیر درس‌های عمومی از راه سوابق تحصیلی و امتحان نهایی وارد نمره‌ی کل می‌شود. برای گروه تجربی، شیمی و فیزیک در یک دفترچه کنار هم می‌آیند: فیزیک ۳۰ سوال با ۴۰ دقیقه و شیمی ۳۵ سوال با ۳۵ دقیقه. در دفترچه‌ی تجربی، سوال‌های شیمی از شماره‌ی ۷۶ تا ۱۱۰ و در دفترچه‌ی ریاضی از ۷۶ تا ۱۰۵ شماره‌گذاری شده‌اند.

ضریب ۹ یعنی شیمی بعد از زیست‌شناسی دومین درس پرارزش گروه تجربی است و از فیزیک و ریاضی که هر دو ضریب ۷ دارند جلوتر می‌ایستد. در گروه ریاضی ترتیب برعکس است: ریاضی ۱۲، فیزیک ۹ و شیمی ۷، با ۳۰ سوال در ۳۰ دقیقه. این ضرایب همان‌هایی هستند که برای دوره‌ی ۱۴۰۵ اعلام شده‌اند و تا امروز چیزی درباره‌ی تغییرشان منتشر نشده است.

دو نکته‌ی ساختاری دیگر که مستقیم روی برنامه‌ات اثر می‌گذارند. اول اینکه زیرگروه‌ها در گروه‌های آزمایشی حذف شده‌اند، پس دیگر عبارتی مثل «ضریب شیمی در زیرگروه ۲» معنایی ندارد؛ یک ضریب داری و تمام. دوم اینکه سهم آزمون در نمره‌ی کل ۶۰ درصد قطعی اعلام شده و باقی از سوابق تحصیلی می‌آید. جمع این دو یعنی ۳۵ سوال شیمی، پشت ضریب ۹ و پشت آن ۶۰ درصد می‌نشیند؛ سنگین است، ولی نه آن‌قدر که بشود بقیه‌ی درس‌ها را فدایش کرد.

جدول بودجه‌بندی شیمی کنکور تجربی، فصل به فصل

این جدول تعداد سوال هر فصل کتاب درسی در دفترچه‌ی شیمی گروه تجربی، در شش دوره‌ی پیاپی کنکور است. دو ستون آخر را خودمان از همین اعداد حساب کرده‌ایم و در عمل مهم‌ترین ستون‌های جدول‌اند.

دو نکته پیش از آنکه از این جدول نتیجه بگیری. اول اینکه در چهار سال از این شش سال، جمع ستون دقیقاً ۳۵ می‌شود و در دو سال کمتر؛ علتش سوال‌های ترکیبی است که به یک فصل معین نمی‌چسبند و در شمارش فصلی جا نمی‌گیرند. دوم اینکه مجموع سوال‌هایی که در این جدول به فصل مشخصی نسبت داده شده ۲۰۵ تاست، و همه‌ی درصدهایی که در ادامه می‌آید از همین ۲۰۵ حساب شده است، نه از ۲۱۰.

سهم هر پایه: دهم را دست‌کم نگیر

جمله‌ی پرتکراری در اینترنت هست که «حداقل ۷۵ درصد سوال‌های شیمی کنکور از یازدهم و دوازدهم می‌آید». حساب همان جدول بالا این را کامل تأیید نمی‌کند: از ۲۰۵ سوال شش سال، ۶۲ سوال یعنی حدود ۳۰ درصد از دهم آمده، ۷۰ سوال یعنی حدود ۳۴ درصد از یازدهم و ۷۳ سوال یعنی حدود ۳۶ درصد از دوازدهم. سهم یازدهم و دوازدهم روی هم حدود ۷۰ درصد است، نه ۷۵.

پنج درصد اختلاف کوچک به نظر می‌رسد، اما روی ۳۵ سوال یعنی نزدیک دو سوال، و دو سوال شیمی با ضریب ۹ فاصله‌ی کمی نیست. تحلیل‌های سال به سال هم همین را نشان می‌دهند.

روند این سه سال جالب است: سهم دهم از ۸ سوال به ۱۱ سوال رسیده، در حالی که سهم یازدهم از ۱۴ به ۱۲ آمده و دوازدهم بین ۱۲ تا ۱۴ نوسان کرده است. اگر برنامه‌ات را با فرض «دهم فقط یک مرور سریع می‌خواهد» بسته باشی، دقیقاً از جایی ضربه می‌خوری که سهمش در حال بزرگ شدن بوده.

برای گروه ریاضی، تفکیک پایه‌ای متفاوت است و متأسفانه پرمشکل‌تر. یک تحلیل، سهم پایه‌ها در دفترچه‌ی ۱۴۰۲ را دهم ۹، یازدهم ۱۰ و دوازدهم ۱۱ سوال می‌دهد و تحلیل دیگری برای ۱۴۰۴ آن را دهم ۸، یازدهم ۱۰ و دوازدهم ۱۲ سوال. هر دوی این‌ها با مجموع ۳۰ سوال جور در می‌آید. در مقابل، جدولی که در چند سایت پرمخاطب تکرار می‌شود سهم ریاضی را ۱۱ و ۱۳ و ۱۱ می‌گوید که جمعش ۳۵ است، یعنی پنج سوال بیشتر از کل دفترچه‌ی شیمی ریاضی. آن جدول عملاً بودجه‌بندی تجربی است که اشتباهی زیر عنوان ریاضی نشسته؛ به آن استناد نکن.

کدام فصل‌ها بیشترین بازده را دارند؟

«پربازده» دو معنی دارد و قاطی کردن این دو، بیشتر برنامه‌های شیمی را خراب می‌کند: فصلی که به‌طور میانگین سوال زیادی می‌دهد، و فصلی که هر سال بدون استثنا سوال می‌دهد. اولی جذاب‌تر است، دومی قابل اتکاتر. جدول زیر هر دو را کنار هم گذاشته است.

هسته‌ی مطمئن: دو فصل اول دوازدهم

این نتیجه با تحلیل‌های مؤسسه‌ای هم جور در می‌آید: در فهرست «فصل‌های مهم» که این تحلیل‌ها منتشر می‌کنند، فصل اول دهم، فصل اول یازدهم و دو فصل اول دوازدهم پیشنهاد می‌شوند. سه‌تای این‌ها با ستون‌های جدول ما هم‌خوان است. تنها موردی که باید با احتیاط بخوانی فصل اول یازدهم است؛ میانگینش خوب است اما یک سال فقط ۱ سوال داده، پس برچسب «مهم» برای آن یعنی «پرریسک»، نه «مطمئن».

پرسوال‌ترین فصل لزوماً مطمئن‌ترین نیست

«پوشاک، نیازی پایان‌ناپذیر» بالاترین میانگین جدول را دارد، اما همان فصلی است که در دو سال ۶ سوال داد و در سال آخرِ همین بازه به ۲ سوال رسید. یعنی نمی‌شود سرنوشت درصد شیمی‌ات را به آن گره زد. راه درست این است که خوانده شود، اما نه به قیمت کوچک کردن فصل‌های پایدار.

کم‌بازده‌ترین‌ها را حذف نکن، کوچک کن

روشن‌ترین گزینه‌ی کم‌بازده جدول، فصل چهارم دوازدهم است با میانگین ۲٫۲ سوال، و بعد از آن فصل سوم دوازدهم با ۲٫۸. این یعنی حذفشان کن؟ نه. یعنی اگر برای هر فصل یک بودجه‌ی زمانی می‌بندی، این دو نباید همان‌قدر وقت بگیرند که فصل سوم یازدهم می‌گیرد. تفاوت میانگین ۲٫۲ و ۴٫۵ یعنی یکی بیش از دو برابر دیگری سوال می‌دهد.

بودجه‌بندی مبحثی: چیزی که فصل‌ها نشانت نمی‌دهند

فصل، واحد شمارش کتاب درسی است، نه واحد فکر کردن طراح. مبحثی مثل استوکیومتری در چند فصل پخش شده و اگر فقط فصلی نگاه کنی، وزن واقعی‌اش را نمی‌بینی. جدول زیر همان دفترچه را این بار مبحث به مبحث می‌شمارد.

این جدول دو چیز را روشن می‌کند. اول، اولویت‌های دو گروه یکی نیست: در تجربی سنگین‌ترین مبحث «آرایش الکترونی و جدول تناوبی» با ۵ سوال است، در حالی که همین مبحث در ریاضی فقط ۲ سوال دارد و به‌جایش استوکیومتری و اسید و باز هرکدام ۴ سوال گرفته‌اند. اگر ریاضی می‌خوانی و برنامه‌ات را از روی بودجه‌بندی تجربی برداشته‌ای، داری وقتت را اشتباه خرج می‌کنی.

دوم، توزیع در تجربی خیلی مسطح است. بین مبحث اول با ۵ سوال و مبحث نهم با ۳ سوال فقط دو سوال فاصله است. تحلیل‌های دیگری که پرتکرارترین مباحث تجربی را «آرایش الکترونی و جدول تناوبی ۵، شیمی آلی ۵، ترموشیمی ۴ و استوکیومتری ۴» گزارش می‌کنند هم همین تصویر مسطح را نشان می‌دهند. نتیجه‌ی عملی‌اش تلخ ولی مهم است: در شیمی تجربی هیچ مبحثی آن‌قدر بزرگ نیست که بشود بقیه را قربانی‌اش کرد.

یک تحلیل از دفترچه‌ی تجربی نوبت اردیبهشت ۱۴۰۴ هم اضافه می‌کند که سنگینی سوال‌ها روی مسائل محاسباتی بوده و از دوازدهم بیشتر سراغ الکتروشیمی، اسید و باز و تعادل رفته‌اند. پس «کم‌سوال بودن» یک فصل با «آسان بودن» آن یکی نیست.

مفهومی یا محاسباتی؟ جایی که تحلیل‌ها با هم اختلاف دارند

یک تحلیل از دفترچه‌ی ۱۴۰۴ تجربی می‌گوید ۱۱ سوال مفهومی و ۲۴ سوال محاسباتی بوده است. تحلیل دیگری از دفترچه‌ی ۱۴۰۲ تجربی تقریباً برعکس می‌گوید: ۲۲ سوال مفهومی و حفظی در برابر ۱۳ سوال محاسباتی. هر دو درباره‌ی همان درس و همان ۳۵ سوال حرف می‌زنند.

این تناقض را به حساب بی‌دقتی نگذار؛ بخشی‌اش واقعی است، چون سال‌ها با هم فرق دارند، و بخشی‌اش تعریف است: سوالی که یک فرمول یک‌خطی می‌خواهد را یکی «محاسباتی» می‌شمارد و دیگری «مفهومی». نتیجه‌ی عملی روشن است: هیچ برنامه‌ای را روی این تفکیک نبند. اگر با فرض «امسال بیشتر مفهومی است» تمرین مسئله را کم کنی، ریسک بزرگی کرده‌ای.

برای گروه ریاضی همان تحلیل ۱۴۰۲ نسبت را ۲۳ مفهومی به ۷ محاسباتی گزارش کرده است، که با جدول مبحثی بالا هم‌خوانی چندانی ندارد و باز نشان می‌دهد این دسته‌بندی سلیقه‌ای است.

بودجه‌بندی ۱۴۰۶ را از کجا بیاوریم؟

جواب صادقانه: از هیچ‌جا، چون هنوز وجود ندارد و اصولاً قرار نیست به شکل رسمی وجود داشته باشد. آخرین دوره‌ی کامل‌شده کنکور ۱۴۰۵ است که در روزهای ۱۱ و ۱۲ تیر ۱۴۰۵ برگزار شد و ثبت‌نامش از ۱۸ تا ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ بود. حتی تفکیک فصل به فصل همان دفترچه هم در مرجعی که جدول شش‌ساله‌ی بالا را دارد، هنوز «اعلام‌نشده» ثبت شده است.

صفحه‌هایی که همین حالا عنوان «بودجه‌بندی شیمی ۱۴۰۶» را یدک می‌کشند، خودشان پای جدول نوشته‌اند که ارقام «احتمالی» است. یعنی آن جدول‌ها پیش‌بینی‌اند، نه داده. استفاده از آن‌ها به عنوان تخمین اشکالی ندارد؛ استناد به آن‌ها به عنوان واقعیت دارد.

حذفیات، همان بودجه‌بندیِ رسمی است

نکته‌ای که کمتر جایی کنار بودجه‌بندی گفته می‌شود: حذفیات تنها سندی است که سازمان سنجش درباره‌ی محتوای سوال منتشر می‌کند، پس در عمل دقیق‌ترین «بودجه‌بندی رسمی» است که در اختیار داری. بر پایه‌ی فهرست اعلام‌شده برای دوره‌ی ۱۴۰۵، در شیمی از محتوای «در میان تارنما»، «تفکر نقادانه» و «آیا می‌دانید» سوال طرح نمی‌شود، حفظ کردن معادله‌های شیمیایی و حفظ نام و فرمول ترکیب‌های آلی پیچیده خواسته نمی‌شود، و رسم آرایش الکترونی عناصر با عدد اتمی بزرگ‌تر از ۳۶ حذف است. در شیمی ۲ یازدهم، نام‌گذاری ترکیب‌های آلی به‌جز آلکان‌ها هم جزو حذفیات اعلام شده بود.

حالا این فهرست را کنار جدول مبحثی بگذار و ببین چه اتفاقی می‌افتد: پرسوال‌ترین مبحث تجربی «آرایش الکترونی و جدول تناوبی» است و همان مبحث یک سقف رسمی دارد که عدد اتمی ۳۶ است. یعنی حجمی که واقعاً باید کار کنی از آنچه به نظر می‌رسد کوچک‌تر است. کتاب‌های مرجع هم همان‌هایی هستند که کدشان روی جلد است: شیمی (۱) دهم با کد ۱۱۰۲۱۰، شیمی (۲) یازدهم با کد ۱۱۱۲۱۰ و شیمی (۳) دوازدهم با کد ۱۱۲۲۱۰.

چطور بودجه‌بندی را به ساعت مطالعه ترجمه کنیم

جدول داشتن هنر نیست؛ تبدیلش به تصمیم هنر است. پنج قدم زیر همان کاری است که با اعداد این صفحه می‌شود کرد.

1. بودجه‌ی زمانی را به نسبت میانگین سوال ببند، نه به نسبت تعداد صفحه. فصل چهارم دوازدهم با میانگین ۲٫۲ سوال نباید هم‌اندازه‌ی فصل سوم یازدهم با میانگین ۴٫۵ وقت بگیرد.
2. از هسته‌ی پایدار شروع کن. دو فصل اول دوازدهم به‌علاوه‌ی فصل اول دهم، روی هم میانگینی نزدیک به ۱۱ سوال دارند و کمترین نوسان جدول را؛ یعنی سریع‌ترین بازگشت سرمایه.
3. سرعت هدف را از خود دفترچه بردار. ۳۵ سوال در ۳۵ دقیقه یعنی میانگین ۶۰ ثانیه برای هر سوال. تمرین را با همین ساعت بزن، نه با زمان آزاد.
4. مباحث پخش‌شده را مبحثی تمرین کن، نه فصلی. استوکیومتری در چند فصل تکرار می‌شود؛ اگر فقط فصل به فصل جلو بروی، هیچ‌وقت آن را یک‌جا نمی‌بینی.
5. برای هر فصل یک تاریخ مرور بگذار، همان روزی که تمامش می‌کنی. فصلی که سه ماه پیش خوانده‌ای و مرور نشده، در بودجه‌بندی حساب می‌شود ولی سر جلسه حساب نمی‌شود.

قدم پنجم همان جایی است که بیشتر برنامه‌ها می‌شکنند. برنامه‌ی درسی جاست دقیقاً روی همین ساخته شده: هر فصل به درس‌نامه‌های کوچک شکسته می‌شود، هر درس‌نامه کارت و تست خودش را دارد و یک خلاصهٔ جمع‌بندی برایش نوشته شده، و تاریخ مرور هر کدام خودکار جلو می‌آید تا فصلی که بستی، بسته بماند.

سه اشتباهی که بودجه‌بندی را بی‌خاصیت می‌کند

اگر فقط یک چیز از این صفحه با خودت ببری، این باشد: بودجه‌بندی برای این نیست که به تو بگوید چه چیزی را نخوانی. برای این است که بگوید ترتیب خواندن چه باشد و وقت اضافه‌ات کجا برود. تفاوت این دو برداشت، معمولاً همان تفاوت درصد شیمی است.