روده باریک و مکانیسمهای افزایش سطح جذب
روده باریک طویلترین بخش لوله گوارش است که بین معده و روده بزرگ قرار دارد. وظیفه اصلی این اندام، تکمیل گوارش شیمیایی و انجام جذب اصلی مواد مغذی است. برای تحقق این هدف، روده باریک دارای ساختارهای ویژهای است که سطح داخلی آن را تا چندین برابر افزایش میدهند.
ساختارهای افزایشدهنده سطح
دیواره داخلی روده باریک دارای سه سطح از چینخوردگی است: چینهای حلقوی، پرزها و ریزپرزها. چینهای حلقوی برجستگیهای بزرگی هستند که از دو لایه مخاط و زیرمخاط تشکیل شدهاند. روی این چینها، برجستگیهای انگشتمانندی به نام پرز قرار دارند که تنها شامل لایه مخاطی هستند. در نهایت، روی غشای یاختههای پوششی هر پرز، چینخوردگیهای میکروسکوپی به نام ریزپرز وجود دارد.
ریزپرزها کوچکترین ساختار افزایشدهنده سطح جذب هستند که در واقع چینخوردگی غشای یاخته محسوب میشوند، نه خود یاخته.
بیماری سلیاک و اختلال جذب
در بیماری سلیاک، فرد به پروتئین گلوتن موجود در گندم و جو حساسیت دارد. ورود گلوتن باعث پاسخ ایمنی و تخریب ریزپرزها و پرزهای روده باریک میشود. این امر منجر به کاهش شدید سطح جذب شده و مواد مغذی (بهویژه چربیها) جذب نشده و در مدفوع دفع میشوند.
| ویژگی | پرز | ریزپرز |
|---|---|---|
| نوع ساختار | بافت پوششی و پیوندی | چین غشای یاخته |
| مشاهده با میکروسکوپ نوری | ✓ | ✗ |
| محل حضور | فقط روده باریک | فقط روده باریک |
واژگان کلیدی
- گلوتن
- پروتئینی در گندم و جو که در بیماری سلیاک باعث واکنش سیستم ایمنی و تخریب پرزهای روده میشود.
- چین حلقوی
- برجستگیهای دائمی دیواره روده باریک که شامل دو لایه مخاط و زیرمخاط است.
- ریزپرز
- چینخوردگیهای میکروسکوپی غشای یاختههای پوششی که مساحت جذب را به شدت افزایش میدهند.
اشتباههای رایج
- اشتباه است که فکر کنیم روده بزرگ هم پرز دارد؛ پرز و ریزپرز مختص روده باریک هستند.
- تصور اینکه در سلیاک چینهای حلقوی از بین میروند غلط است؛ تخریب عمدتاً در سطح پرزها و ریزپرزهاست.
- ریزپرز یک یاخته نیست، بلکه بخشی از غشای یک یاخته پوششی است.
جمعبندی این مفهوم
- روده باریک محل اصلی گوارش شیمیایی و جذب اکثر مواد مغذی در بدن انسان است.
- سه ساختار چین حلقوی، پرز و ریزپرز سطح جذب روده را به طور چشمگیری افزایش میدهند.
- پرزها حاوی شبکه مویرگی خونی و مویرگ لنفی (لاکتئال) برای انتقال مواد جذب شده هستند.
- بیماری سلیاک (حساسیت به گلوتن) با تخریب پرزها باعث سوء جذب شدید مواد مغذی میشود.
- تخریب پرزها در سلیاک منجر به مشاهده مقادیر زیاد چربی در مدفوع و کاهش BMI فرد میگردد.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که اگر تمام چینها، پرزها و ریزپرزهای روده باریک یک انسان بالغ را باز کنیم و روی زمین پهن کنیم، مساحتی در حدود ۲۵۰ متر مربع (تقریباً به اندازه یک زمین تنیس) را اشغال میکند! این مساحت عظیم در فضایی کوچک جمع شده تا بدن بتواند در کمترین زمان ممکن، حداکثر انرژی را از غذا دریافت کند.