کالبدشناسی و ساختار دیواره قلب
قلب انسان اندامی ماهیچهای و توخالی است که در فضای قفسه سینه قرار دارد. دیواره قلب از سه لایه اصلی تشکیل شده است: درونشامه (اندوکارد)، میانشامه (میوکارد) و برونشامه (اپیکارد). درونشامه نازکترین لایه است که سطح داخلی حفرهها را میپوشاند و از بافت پوششی سنگفرشی تکلایه ساخته شده است. این لایه مستقیماً با خون در تماس است و با چین خوردن، دریچههای قلبی را میسازد.
میانشامه (میوکارد) ضخیمترین لایه دیواره قلب است که عمدتاً از یاختههای ماهیچه قلبی و بافت پیوندی متراکم تشکیل شده است.
یاختههای ماهیچهای قلب ویژگیهای منحصربهفردی دارند؛ آنها مخطط، منشعب و دارای یک یا دو هسته هستند. این یاختهها از طریق صفحات بینابینی (درهمرفته) به هم متصلاند که اجازه میدهد پیام الکتریکی به سرعت منتشر شده و قلب به صورت یک توده سلولی واحد عمل کند. ضخامت این لایه در بخشهای مختلف برابر نیست؛ برای مثال دیواره بطن چپ به دلیل پمپاژ خون به تمام بدن، بسیار ضخیمتر از سایر حفرات است.
پردههای محافظتی
قلب درون کیسهای به نام پیراشامه (پریکارد) قرار دارد. پیراشامه شامل دو لایه است: یک لایه که به ماهیچه قلب چسبیده و همان برونشامه است، و لایه دیگری که قلب را احاطه کرده است. فضای بین این دو لایه با مایع آبشامه (پریکارد) پر شده که اصطکاک را کاهش داده و به حرکت روان قلب کمک میکند. نکته کنکوری مهم این است که پیراشامه از طریق بخش پایینی خود به دیافراگم متصل است.
| ویژگی | درونشامه | برونشامه |
|---|---|---|
| بافت پوششی | ✓ | ✓ |
| تماس با خون | ✓ | ✗ |
| بافت پیوندی | ✗ | ✓ (متراکم) |
واژگان کلیدی
- درونشامه
- داخلیترین لایه دیواره قلب که از بافت پوششی سنگفرشی ساده ساخته شده و دریچههای قلبی را شکل میدهد.
- صفحات بینابینی
- محل اتصال یاختههای ماهیچه قلبی که باعث انتقال سریع پیام و هماهنگی در انقباض میشود.
- بافت پیوندی متراکم
- بافتی حاوی رشتههای کلاژن فراوان که در لایه میانی و ساختار دریچهها جهت استحکام وجود دارد.
اشتباههای رایج
- اشتباه رایج: تصور اینکه پیراشامه (پریکارد) جزئی از لایههای دیواره قلب است؛ در حالی که پیراشامه غشای احاطهکننده است و تنها لایه برونشامه آن جزو دیواره محسوب میشود.
- اشتباه در تعداد هسته: یاختههای قلبی برخلاف ماهیچه اسکلتی که چند هستهای است، معمولاً یک یا دو هسته دارند.
- اشتباه بافتی: درونشامه فاقد بافت پیوندی متراکم در ساختار لایهای خود است (بافت پیوندی در لایه زیرین آن یا در میوکارد است).
جمعبندی این مفهوم
- دیواره قلب شامل سه لایه درونشامه، میانشامه (میوکارد) و برونشامه است.
- یاختههای قلبی مخطط، منشعب و دارای صفحات بینابینی برای عملکرد واحد هستند.
- میوکارد ضخیمترین لایه بوده و حاوی بافت پیوندی متراکم برای استحکام است.
- بطن چپ ضخیمترین دیواره ماهیچهای را در میان تمام حفرهها دارد.
- مایع پریکارد در فضای بین برونشامه و پیراشامه به منظور کاهش اصطکاک قرار دارد.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید یاختههای ماهیچهای قلب بسیار پرکار هستند و به همین دلیل تعداد میتوکندریها در آنها بسیار زیاد است (تقریباً ۲۵٪ حجم سلول). این یاختهها هرگز استراحت طولانیمدت مشابه ماهیچههای اسکلتی ندارند و در طول یک عمر متوسط، بیش از ۳ میلیارد بار بدون توقف منقبض میشوند. همچنین وجود صفحات بینابینی باعث شده که اگر یک سلول تحریک شود، کل توده سلولی دهلیزها یا بطنها با هم منقبض شوند.