ویژگیهای حیات و جانداران
جانداران دارای ویژگیهای مشترکی هستند که آنها را از موجودات غیرزنده متمایز میکند. این ویژگیها شامل نظم و ترتیب، همایستایی (هومئوستازی)، رشد و نمو، پاسخ به محیط، تولید مثل، سازش با محیط و جذب و استفاده از انرژی است.
تعادل درونی و پاسخ به محرکها
همایستایی به معنای حفظ وضعیت درونی پیکر جاندار در یک محدوده ثابت (و نه لزوماً یک مقدار ثابت مطلق) است؛ مانند تنظیم غلظت سدیم خون یا دمای بدن. در مقابل، پاسخ به محیط واکنشهای سریع به محرکهاست، مثل خم شدن ساقه گیاه به سمت نور یا واکنش سریع به خطر.
همایستایی برای پایداری شرایط داخلی است، در حالی که پاسخ به محیط واکنشی به تغییرات بیرونی محسوب میشود.
رشد، نمو و تولید مثل
رشد به معنی افزایش برگشتناپذیر ابعاد یا تعداد یاختههاست. در جانداران تکیاختهای، رشد فقط از طریق افزایش ابعاد صورت میگیرد و افزایش تعداد یاخته به معنای تولید مثل است. نمو نیز به معنای عبور از مراحلی برای تشکیل بخشهای جدید (مثل تشکیل گل در گیاه) است. در فرایند تولید مثل، جانداران فرزندانی کم و بیش شبیه به خود (نه کاملاً مشابه) تولید میکنند که ضامن بقای گونه است.
موهای سفید خرس قطبی مثالی از سازش با محیط (برای بقای طولانیمدت) است، نه پاسخ سریع به محرک محیطی.
انرژی در جانداران
تمام جانداران انرژی دریافت کرده و بخشی از آن را صرف فعالیتهای زیستی میکنند. نکته مهم این است که بخشی از انرژی همواره به صورت گرما تلف شده و به محیط بازمیگردد؛ بنابراین هیچ جانداری بازدهی ۱۰۰ درصدی در مصرف انرژی ندارد.
واژگان کلیدی
- همایستایی (هومئوستازی)
- مجموعه اعمالی که برای پایدار نگه داشتن محیط داخلی جاندار در محدوده ای ثابت صورت میگیرد.
- رشد
- افزایش برگشتناپذیر ابعاد یا تعداد یاختهها که منجر به بزرگ شدن جاندار میشود.
- نمو
- پدیدار شدن بخشهای جدید در جاندار که با عبور از مراحل مختلف زندگی همراه است.
- سازش با محیط
- ویژگیهای ارثی که به بقا و تولید مثل جاندار در یک محیط خاص کمک میکند.
اشتباههای رایج
- اشتباه است اگر فکر کنیم جانداران فرزندانی «کاملاً مشابه» خود تولید میکنند؛ تفاوتهای فردی همیشه وجود دارد.
- خم شدن گیاه به سمت نور «سازش با محیط» نیست، بلکه «پاسخ به محیط» است.
- همه انرژی دریافتی جاندار صرف فعالیت زیستی نمیشود، بلکه بخشی از آن حتماً به صورت گرما هدر میرود.
- رشد در جانداران تکیاختهای با افزایش تعداد یاخته انجام نمیشود (آن تولید مثل است).
جمعبندی این مفهوم
- جانداران با ویژگیهای هفتگانه حیات از موجودات غیرزنده متمایز میشوند.
- همایستایی حفظ پایداری درونی و پاسخ به محیط واکنش به محرکهای بیرونی است.
- رشد فرایندی برگشتناپذیر است که در پرسلولیها با افزایش تعداد و ابعاد یاخته رخ میدهد.
- سازش، مثل رنگ موی خرس قطبی، ویژگیای است که طی زمان به بقای جاندار کمک میکند.
- بخشی از انرژی دریافتی تمام جانداران (حتی تکیاختهایها) به صورت گرما تلف میشود.
نکتهٔ تکمیلی
آیا میدانستید که «مرگ» هم به نوعی بخشی از برنامهریزی نظم و ترتیب حیات است؟ جالب است که برخی ویژگیهای حیات مثل تولید مثل، برای بقای «فرد» ضروری نیستند (یک جاندار بدون تولید مثل هم زنده میماند)، اما برای بقای «گونه» حیاتی محسوب میشوند. همچنین، پدیده همایستایی به قدری دقیق است که اگر دمای بدن شما تنها چند درجه جابهجا شود، آنزیمهای حیاتی بدن از کار میافتند.