رگ ها

دستگاه گردش خون انسان از سه نوع رگ اصلی تشکیل شده است: سرخرگ‌ها، سیاهرگ‌ها و مویرگ‌ها. سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها دارای ساختار سه لایه‌ای (داخلی، میانی و خارجی) هستند، در حالی که مویرگ‌ها ساختار بسیار ساده‌تری دارند. سرخرگ‌ها به دلیل داشتن لایه ماهیچه‌ای و رشته‌های کشسان (الاستیک) ضخیم‌تر، مقاومت بیشتری در برابر فشار خون نشان می‌دهند و در برش عرضی معمولاً گرد دیده می‌شوند. در مقابل، سیاهرگ‌ها فضای داخلی (لومن) وسیع‌تری دارند و بیشترین حجم خون بدن را در خود جای می‌دهند، اما دیواره آن‌ها مقاومت کمتری دارد.

تفاوت‌های ساختاری سرخرگ و سیاهرگ

هرچه سرخرگ‌ها از قلب دورتر و به مویرگ‌ها نزدیک‌تر می‌شوند (سرخرگ‌های کوچک)، میزان رشته‌های کشسان آن‌ها کاهش و میزان ماهیچه صاف آن‌ها افزایش می‌یابد. این ساختار باعث می‌شود سرخرگ‌های کوچک با ورود خون تغییر قطر زیادی ندهند و در برابر جریان خون مقاومت کنند. سیاهرگ‌ها نیز در لایه میانی خود رشته‌های کشسان دارند، اما لایه خارجی آن‌ها نازک‌تر از سرخرگ‌هاست.

نکته بسیار مهم این است که نبض، موجی ناشی از افزایش حجم و تغییر فشار است که تنها در سرخرگ‌ها (به‌ویژه سرخرگ‌های بزرگ و نزدیک به قلب) مشاهده و لمس می‌شود. سیاهرگ‌ها فاقد نبض هستند زیرا فشار خون در آن‌ها به‌شدت افت کرده است.

مویرگ‌ها کوچکترین رگ‌های خونی بدن هستند که وظیفه اصلی تبادل مواد (اکسیژن، مواد مغذی و مواد دفعی) را بر عهده دارند. دیواره آن‌ها برخلاف سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها، تنها از یک لایه بافت پوششی سنگفرشی و غشای پایه تشکیل شده است و فاقد لایه‌های ماهیچه‌ای و پیوندی می‌باشد.

انواع مویرگ‌ها

مویرگ‌ها بر اساس میزان نفوذپذیری و حفره‌های موجود در دیواره به سه دسته تقسیم می‌شوند:

• پیوسته: یاخته‌ها با ارتباط تنگاتنگ در کنار هم هستند (مثل مغز و نخاع).
• منفذدار: دارای منافذ فراوان در غشاء هستند اما غشای پایه ضخیمی دارند که مانع عبور مولکول‌های درشت مثل پروتئین‌ها می‌شود (مثل کلیه).
• ناپیوسته: دارای حفرات بزرگ بین یاخته‌ها و غشای پایه ناقص هستند که اجازه عبور مولکول‌های بزرگ و حتی یاخته‌ها را می‌دهد (مثل کبد و طحال).

تنظیم جریان خون در مویرگ‌ها عمدتاً توسط سرخرگ‌های کوچک (آرتریول‌ها) قبل از آن‌ها انجام می‌شود. در ابتدای برخی مویرگ‌ها، حلقه‌ای ماهیچه‌ای به نام بنداره (اسفنکتر) مویرگی وجود دارد که جریان ورودی به همان مویرگ خاص را تنظیم می‌کند.

تبادل آب و مواد در مویرگ‌ها نتیجه تقابل دو فشار اصلی است: فشار تراوشی (فشار خون) و فشار اسمزی. فشار تراوشی تمایل دارد مایعات را از خون به فضای میان‌بافتی براند، در حالی که فشار اسمزی (که عمدتاً ناشی از پروتئین‌های پلاسما مانند آلبومین است) تمایل دارد آب را به درون رگ بازگرداند.

مکانیسم جریان توده‌ای

در سمت سرخرگی مویرگ، فشار خون از فشار اسمزی بیشتر است، بنابراین برآیند نیروها باعث خروج مایعات می‌شود (تراوش). با حرکت خون در طول مویرگ، فشار خون کاهش می‌یابد اما فشار اسمزی تقریباً ثابت می‌ماند. در سمت سیاهرگی، فشار اسمزی بر فشار خون غلبه کرده و بخش زیادی از مایعات بازجذب خون می‌شوند.

ادم یا خیز (Edema)

به تجمع غیرطبیعی مایع در فضای میان‌بافتی، ادم گفته می‌شود. عوامل زیر می‌توانند منجر به ادم شوند:

• افزایش فشار خون سرخرگی یا سیاهرگی (مثلاً مصرف زیاد نمک).
• کاهش پروتئین‌های خوناب (کاهش فشار اسمزی).
• مسدود شدن رگ‌های لنفی.
• آسیب دیواره مویرگ و افزایش نفوذپذیری (مثلاً توسط هیستامین).

سیستم لنفاوی شبکه‌ای موازی با سیستم گردش خون است که وظیفه جمع‌آوری مایعات میان‌بافتی بازجذب نشده، تصفیه آن‌ها و بازگرداندن به جریان خون را دارد. محتوای این سیستم لنف نام دارد که فاقد هموگلوبین است اما حاوی گویچه‌های سفید (مثل لنفوسیت‌ها) و مواد مغذی است.

ساختار و مسیر حرکت لنف

مویرگ‌های لنفی در بافت‌ها دارای انتهای بسته هستند. لنف پس از جمع‌آوری در این مویرگ‌ها به رگ‌های لنفی بزرگ‌تر می‌ریزد. این رگ‌ها دارای دریچه‌های یک‌طرفه (شبیه لانه کبوتری) هستند که حرکت لنف را فقط به سمت قلب تسهیل می‌کنند. در طول مسیر، لنف از ایستگاه‌های تصفیه به نام گره‌های لنفی عبور می‌کند که محل تجمع لنفوسیت‌ها و بیگانه خوارها هستند.

اندام‌های لنفی شامل گره‌های لنفی، طحال، تیموس، لوزه‌ها، آپاندیس و مغز استخوان هستند. برخی مانند لوزه‌ها قرینه هستند و برخی مانند طحال تنها در سمت چپ بدن قرار دارند.

دستگاه گردش خون برای پاسخگویی به نیازهای متغیر بدن، تحت کنترل دائمی مراکز عصبی و مواد شیمیایی است. مراکز هماهنگی اعصاب دستگاه عصبی خودمختار در بصل‌النخاع و پل مغزی قرار دارند. این مراکز با همکاری مرکز تنظیم تنفس، فعالیت قلب و قطر رگ‌ها را تنظیم می‌کنند تا اکسیژن کافی به بافت‌ها برسد.

عوامل مؤثر بر تنظیم جریان خون

تنظیم جریان خون به دو صورت عمومی (سیستمی) و موضعی انجام می‌شود:

• گیرنده‌های حساس به فشار: در دیواره سرخرگ‌های بزرگ قرار دارند و با تغییر فشار خون فعال می‌شوند.
• گیرنده‌های شیمیایی: به کاهش اکسیژن و افزایش یون هیدروژن (H⁺) یا کربن دی‌اکسید (CO₂) حساس هستند.
• تنظیم موضعی: موادی مثل CO₂ با اثر مستقیم بر ماهیچه‌های صاف سرخرگ‌های کوچک، باعث گشاد شدن آن‌ها و افزایش خون‌رسانی می‌شوند.

نقش ماهیچه‌ها در بازگشت خون

در سیاهرگ‌ها که فشار بسیار پایین است، سه عامل به بازگشت خون کمک می‌کنند: تلمبه ماهیچه اسکلتی (انقباض ماهیچه‌های اطراف رگ)، دریچه‌های لانه‌کبوتری و فشار مکشی قفسه سینه. در هنگام دم، افزایش حجم قفسه سینه باعث ایجاد فشار منفی شده که مانند مکنده، خون را از سیاهرگ‌های شکم به سمت قلب می‌کشد.