ماهیت و شرایط صدور حکم غیابی
در حقوق دادرسی مدنی ایران، اصل بر حضوری بودن دادرسی است؛ اما تحت شرایطی خاص، حکم میتواند به صورت غیابی صادر شود. طبق ماده ۳۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی، حکم دادگاه تنها زمانی نسبت به خوانده غیابی محسوب میشود که وی یا وکیل یا قائممقام قانونی او در هیچیک از جلسات دادگاه حاضر نشده و لایحه دفاعیه نیز ارسال نکرده باشند و اخطاریه نیز ابلاغ واقعی نشده باشد.
حضور خواهان و ماهیت حکم
یکی از نکات بسیار مهم در آزمونهای حقوقی، وضعیت خواهان در دعواست. حکم دادگاه همیشه نسبت به خواهان حضوری است. دلیل این امر روشن است: خواهان با تقدیم دادخواست، شخصاً جریان دادرسی را آغاز کرده و نمیتواند مدعی عدم اطلاع از پرونده شود. بنابراین، غیابی بودن حکم فقط و فقط در مورد خوانده قابل تصور است.
ارسال حتی یک لایحه دفاعیه از سوی خوانده، حکم را نسبت به او حضوری میکند، حتی اگر در هیچ جلسهای شرکت نکند.
تأثیر حضور در واخواهی
اگر خواندهای که علیه او حکم غیابی صادر شده، واخواهی کند، دادگاه مکلف به تشکیل جلسه دادرسی است. بر خلاف برخی تصورات، تشکیل جلسه در مرحله واخواهی طبق ماده ۱۳۶ ق.آ.د.م الزامی است تا طرفین بتوانند دفاعیات خود را شفاهاً مطرح کنند.
اگر در دعوایی خوانده اصلاً حضور نیابد و ابلاغ هم قانونی باشد، حکم غیابی است؛ اما اگر وی لایحهای بفرستد و در آن بگوید «ادعای خواهان را قبول ندارم»، حکم صادره علیه او حضوری شده و دیگر حق واخواهی نخواهد داشت.
واژگان کلیدی
- حکم غیابی
- حکمی که در غیاب خوانده (عدم حضور، عدم ارسال لایحه و عدم ابلاغ واقعی) صادر میشود.
- ابلاغ واقعی
- تحویل برگه قضایی به شخصِ مخاطب یا وکیل او.
- لایحه دفاعیه
- نوشتهای که طرفین دعوا برای تبیین مواضع خود به دادگاه تقدیم میکنند.
اشتباههای رایج
- اشتباه رایج این است که تصور شود اگر خواهان در جلسه حاضر نشود، حکم نسبت به او غیابی است؛ در حالی که حکم نسبت به خواهان همیشه حضوری است.
- برخی گمان میکنند تشکیل جلسه در واخواهی اختیاری است، اما تشکیل جلسه دادرسی در این مرحله الزامی میباشد.
جمعبندی این مفهوم
- حکم غیابی منحصراً متعلق به خوانده است و شامل خواهان نمیشود.
- شرایط سهگانه غیابی بودن: عدم حضور، عدم ارسال لایحه و عدم ابلاغ واقعی.
- ارسال لایحه دفاعیه حتی بدون حضور فیزیکی، حکم را حضوری میکند.
- در مرحله رسیدگی به واخواهی، تشکیل جلسه دادرسی توسط دادگاه الزامی است.