جهان اجتماعی

پدیده‌های پیرامون ما در مجموعه‌های بزرگی دسته‌بندی می‌شوند که به دلیل گستردگی و اهمیت، «جهان» نامیده می‌شوند؛ مانند جهان طبیعت و جهان اجتماعی. جهان اجتماعی مجموعه‌ای از پدیده‌های اجتماعی است که با زندگی اجتماعی انسان ارتباط دارند. برای شناخت بهتر این جهان، می‌توان آن را با پدیده‌های آشنا مقایسه کرد؛ یکی از مشهورترین این مقایسه‌ها، تشبیه جهان اجتماعی به بدن موجود زنده است (مانند بیت معروف سعدی: «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند»).

شباهت‌ها و تفاوت‌های بنیادین

هرچند جهان اجتماعی و موجودات زنده شباهت‌هایی دارند، اما تفاوت‌های آن‌ها بسیار عمیق‌تر است. هر دو سیستم برای رسیدن به هدف مشترک دارای نظم و چینش مناسبی هستند، اما منشأ این نظم متفاوت است.

برخلاف موجودات زنده که نظم داخلی‌شان مستقل از آگاهی آن‌هاست، جهان اجتماعی با آگاهی و اراده انسان‌ها به وجود می‌آید. به همین دلیل، جهان اجتماعی را بیشتر به یک بازی گروهی تشبیه می‌کنند تا موجود زنده؛ چرا که در بازی، اعضا بر اساس قواعد قراردادی و با آگاهی از نقش خود عمل می‌کنند.

هر جهان اجتماعی بر پایه آگاهی و شناخت مشترکی شکل می‌گیرد که میان اعضای آن به اشتراک گذاشته شده است. به این مجموعه آگاهی‌های مشترک و عمومی، «فرهنگ» می‌گویند. فرهنگ در واقع شیوه زندگی گروهی از انسان‌هاست که سالیان متمادی با یکدیگر زندگی کرده‌اند. فرهنگ شامل باورها، ارزش‌ها، آرمان‌ها و مهارت‌های یاددهی-یادگیری است.

بخش‌های فرهنگ و جامعه‌پذیری

فرهنگ به دو بخش عمده تقسیم می‌شود: فرهنگ عمومی که تمامی اعضای جامعه در آن اشتراک دارند (مانند زبان ملی) و خرده‌فرهنگ‌ها که مربوط به گروه‌ها و اصناف خاص است. خرده‌فرهنگ‌ها معمولاً با فرهنگ عمومی سازگارند (خرده‌فرهنگ موافق)، اما اگر با ارزش‌های کلان جامعه تضاد داشته باشند، به آن‌ها «ضد فرهنگ» گفته می‌شود (مانند فرهنگ تبهکاران).

تداوم از طریق آموزش

بقا و تداوم جهان اجتماعی به انتقال فرهنگ به نسل‌های بعدی وابسته است. بر خلاف موجودات زنده که از طریق زاد و ولد و وراثت تداوم می‌یابند، تداوم جهان اجتماعی از طریق آموزش و یادگیری ممکن است. اگر نسلی نتواند فرهنگ خود را حفظ کند یا آن را به نسل بعد منتقل نماید، آن جهان اجتماعی دچار فروپاشی یا دگرگونی کامل می‌گردد.

گستره جهان اجتماعی تنها محدود به پدیده‌هایی نیست که انسان مستقیماً می‌سازد (پدیده‌های اعتباری)؛ بلکه پدیده‌های تکوینی (طبیعی و ماوراءطبیعی) نیز به واسطه ارتباطشان با زندگی انسان، وارد گستره جهان اجتماعی می‌شوند. هر چیزی که بر زندگی اجتماعی تأثیر بگذارد یا تحت تأثیر آن باشد، بخشی از جهان اجتماعی است.

تعامل با جهان طبیعت

پدیده‌های طبیعی مانند زلزله، خشکسالی و دریاها، تأثیرات تعیین‌کننده‌ای بر کنش‌های اجتماعی دارند. زمانی که انسان‌ها برای مقابله با این پدیده‌ها قواعدی وضع می‌کنند (مانند ساخت خانه‌های مقاوم یا ابداع قنات)، این پدیده‌ها وارد جهان اجتماعی شده و باعث گسترش آن می‌شوند.

تعامل با جهان ماوراءطبیعی

جهان ماوراءطبیعه (خداوند، فرشتگان و سنت‌های الهی) نیز بر جهان اجتماعی تأثیرگذار است. شناخت این پدیده‌ها می‌تواند آرمان‌ها، ارزش‌ها و کنش‌های اجتماعی آدمیان را دگرگون سازد. سنت‌های الهی بر اساس نوع جامعه (عادل یا ظالم) متفاوت عمل می‌کنند که نشان‌دهنده تأثیر زنده معنوی بر ساختار جامعه است.