پدیده های احتماعی

در علوم انسانی، به هر فعالیت معنادار و ارادی انسان کنش گفته می‌شود. کنش‌ها بر اساس محیط وقوع و هدف به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند:

کنش‌های درونی و بیرونی

کنش‌های درونی فعالیت‌هایی هستند که در ذهن فرد رخ می‌دهند و برای دیگران قابل مشاهده نیستند، مانند تفکر، تخیل، مرور خاطرات و نیت کردن. در مقابل، کنش‌های بیرونی نمود ظاهری دارند و مستقیماً قابل مشاهده‌اند، مثل راه رفتن، نشستن، خندیدن یا صحبت کردن.

کنش‌های فردی و اجتماعی

کنش فردی بدون در نظر گرفتن دیگران انجام می‌شود (مانند مطالعه در تنهایی مطلق)، اما کنش اجتماعی با توجه به دیگران، ویژگی‌ها و اعمال آن‌ها صورت می‌گیرد. نکته مهم این است که کنش اجتماعی همیشه نیاز به حضور فیزیکی دیگران ندارد؛ برای مثال، ایستادن پشت چراغ قرمز در نیمه‌شب یا رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی حتی وقتی کسی نیست، یک کنش اجتماعی است زیرا ناظر به قوانین و نظم جامعه است.

جهان اجتماعی مجموعه‌ای از پدیده‌های اجتماعی است. پدیده‌های اجتماعی حاصل کنش‌های متقابل انسان‌ها و پیامدهای آن‌ها هستند. پدیده‌های اجتماعی از کوچک‌ترین واحد یعنی کنش اجتماعی شروع شده و به ساختارهای بزرگتری مثل خانواده و دولت ختم می‌شوند.

ارزش‌های اجتماعی؛ ستاره‌های راهنما

ارزش‌ها پدیده‌هایی مطلوب و خواستنی هستند که اعضای جامعه به آن‌ها گرایش دارند و آن‌ها را هدف و مقصود خود قرار می‌دهند. مفاهیمی مثل عدالت، امنیت، آزادی، نظم و حقیقت‌جویی از بارزترین ارزش‌های اجتماعی هستند.

هنجارهای اجتماعی؛ نقشه‌های راه

هنجارها قواعد و انتظارات مشترکی هستند که شیوه انجام کنش را تعیین می‌کنند. هنجارها در واقع وسیله و روش رسیدن به ارزش‌ها هستند. برای مثال، برای رسیدن به ارزش «عدالت»، هنجار «رعایت نوبت» یا «رعایت حق تقدم» شکل می‌گیرد.

ارزش‌ها و هنجارها برای اینکه زنده بمانند، نیاز به یک چرخه دائمی دارند. این چرخه شامل سه مرحله اساسی است: تحقق، تداوم و انتقال.

تحقق و تداوم

ارزش‌ها و هنجارها ابتدا از طریق کنش‌های اجتماعی در جامعه محقق می‌شوند. اما بقای آن‌ها به عمل کردن افراد بر اساس این قواعد بستگی دارد. اگر افراد جامعه به هنجاری عمل نکنند، آن هنجار به تدریج از بین می‌رود. بنابراین عمل ماست که به فرهنگ تداوم می‌بخشد.

انتقال اجتماعی

برای اینکه نسل‌های جدید با این قواعد آشنا شوند، پدیده‌های جامعه‌پذیری و کنترل اجتماعی ضروری می‌شوند. ابزارهای اصلی این انتقال عبارتند از:

• تعلیم و تربیت: آموزش رسمی و غیررسمی ارزش‌ها.
• تشویق و تنبیه: روش‌های نظارتی برای اطمینان از رعایت هنجارها.

ساختار جمعیت و خانواده در سده‌های اخیر دستخوش تغییرات بزرگی شده است. در گذشته (قرن نوزدهم و اوایل بیستم)، خانواده‌های بزرگ قاعده کلی بودند، اما امروزه خانواده‌های هسته‌ای و کوچک رواج یافته‌اند.

شاخص‌های جمعیتی

برای درک وضعیت جمعیت، دو مفهوم کلیدی وجود دارد:

• رشد طبیعی جمعیت: حاصل اختلاف بین تعداد تولد و مرگ‌ومیر است. رشد مثبت زمانی رخ می‌دهد که موالید بیشتر از مرگ‌ومیر باشد.
• نرخ جایگزینی: متوسط تعداد فرزندانی که یک زن در طول زندگی خود به دنیا می‌آورد تا جمعیت پایدار بماند.

پدیده سالمندی جمعیت

زمانی که جمعیت بالای ۶۵ سال یک کشور بیش از ۱۰ درصد جمعیت کل شود، آن کشور «پیر» محسوب می‌شود. کاهش تمایل به فرزندآوری و افزایش خانواده‌های تک‌فرزند یا بی‌فرزند از عوامل اصلی این پدیده است.