هورمون‌های قشر فوق کلیه

پرکاری تیروئید یا هایپرتیروئیدی (Hyperthyroidism) وضعیتی بالینی است که در آن فعالیت غده تیروئید به شدت افزایش یافته و در نتیجه، مقادیر بیش از حدی از هورمون‌های تیروئیدی نظیر تیروکسین به درون جریان خون آزاد می‌شود. این هورمون‌ها نقش هدایت‌کننده اصلی را در تنظیم سرعت سوخت‌وساز سلول‌های بدن یا همان نرخ متابولیسم پایه (BMR) ایفا می‌کنند. هنگامی که سطح تیروکسین افزایش می‌یابد، تمام فرآیندهای متابولیک در اندام‌های مختلف شتاب می‌گیرند. یکی از بارزترین نمونه‌های این اثر، تحریک شدید مرکز اشتها در مغز است؛ با این حال، به دلیل اینکه مصرف انرژی سلول‌ها بسیار فراتر از کالری دریافتی است، بیمار با کاهش وزن شدید مواجه می‌شود. به بیانی دیگر، افزایش سرعت کاتابولیسم بر کالری دریافتی غلبه می‌کند.

علاوه بر تغییرات بارز در اشتها و وزن، افزایش هورمون تیروکسین تأثیرات مستقیمی بر سیستم عصبی مرکزی و محیطی دارد. این حالت موجب افزایش تحریک‌پذیری اعصاب حرکتی شده و خود را به صورت لرزش عضلانی ظریف (Tremor) نشان می‌دهد که معمولاً در دست‌ها و انگشتان مشهود است. از طرفی دیگر، هایپرتیروئیدی بر متابولیسم چربی‌ها تأثیر عمیقی دارد؛ بدین صورت که با تسهیل مسیرهای تجزیه چربی، ترخیص کلسترول از خون افزایش یافته و در نتیجه، غلظت کلسترول و چربی‌های کبد در پلاسما به شدت کاهش می‌یابد.

یکی دیگر از پیامدهای فیزیولوژیک افزایش شدید سرعت متابولیسم، افزایش مصرف کوآنزیم‌های ضروری در چرخه‌های سلولی است. از آنجا که ویتامین‌ها بخش عمده‌ای از این کوآنزیم‌ها را تشکیل می‌دهند، نیاز بدن به ویتامین‌ها در افراد مبتلا به پرکاری تیروئید به شکل چشمگیری افزایش می‌یابد؛ به گونه‌ای که حتی دریافت مقادیر عادی ویتامین‌ها نیز ممکن است پاسخگوی نیازهای جدید متابولیک بدن نباشد. در تشخیص‌های بالینی، پزشکان باید میان علل مختلف اختلالات متابولیک تمایز قائل شوند. برای مثال، بیماری گریوز (Graves' disease) که یک بیماری خودایمنی و علت اصلی پرکاری تیروئید است، هیچ ارتباطی با کمبود هورمون ضدادراری (ADH) ندارد. کمبود هورمون ADH عامل بروز دیابت بی‌مزه است که با علائمی مانند پرادراری شدید شناخته می‌شود، در حالی که تظاهرات گریوز مستقیماً به پرکاری غده تیروئید و افزایش تیروکسین مربوط است. شناخت دقیق این تظاهرات به ویژه تفاوت وزن و لرزش عضلانی، اولین قدم در شناسایی بیماران تیروئیدی است.

تنظیم عملکرد غده تیروئید تحت کنترل دقیق محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-تیروئید قرار دارد. در حالت فیزیولوژیک طبیعی، هیپوتالاموس با ترشح هورمون آزادکننده تیروتروپین (TRH) بر روی سلول‌های تیروتروپ غده هیپوفیز پیشین اثر گذاشته و آن‌ها را وادار به ترشح هورمون محرک تیروئید (TSH) می‌کند. هورمون TSH ترشح‌شده به درون خون، غده تیروئید را تحریک می‌کند تا هورمون‌های تیروئیدی (تیروکسین و تری‌یدوتیرون) را سنتز و ترشح کند. افزایش غلظت این هورمون‌ها در گردش خون، از طریق مکانیسم بازخورد منفی (Negative Feedback) بر روی هیپوفیز و هیپوتالاموس، ترشح TSH و TRH را مهار می‌کند تا تعادل فیزیولوژیک هورمون‌ها حفظ شود. هرگونه اختلال در اجزای این سیستم بازخوردی، منجر به بروز انواع پرکاری تیروئید با الگوهای هورمونی متمایز می‌گردد.

در پرکاری تیروئید با منشأ اولیه، اختلال مستقیماً در خود غده تیروئید قرار دارد. در این سناریو، غده تیروئید به طور خودمختار مقادیر زیادی هورمون‌های تیروئیدی ترشح می‌کند. این غلظت بالای هورمونی، بازخورد منفی شدیدی بر هیپوفیز و هیپوتالاموس اعمال کرده و ترشح TSH و TRH را به شدت سرکوب می‌کند؛ بنابراین، سطح هورمون‌های تیروئیدی بالا ولی سطح TSH و TRH کاهش می‌یابد. در مقابل، در پرکاری تیروئید ثانویه ناشی از تومور خودمختار هیپوفیز، غده هیپوفیز بدون توجه به بازخوردها مقادیر زیادی TSH ترشح می‌کند که غده تیروئید را برای ترشح هورمون‌های تیروئیدی تحریک می‌کند. در این وضعیت، هورمون‌های تیروئیدی بالا بازخورد منفی را بر روی هیپوتالاموس اعمال کرده و ترشح TRH را کاهش می‌دهند؛ در نتیجه سطح هورمون‌های تیروئیدی و TSH افزایش یافته، در حالی که غلظت TRH کاهش نشان می‌دهد.

حالت دیگر پرکاری تیروئید ثانویه مربوط به وجود یک تومور خودمختار در هیپوتالاموس است. در این حالت، تومور هیپوتالاموس به طور مداوم TRH ترشح می‌کند. این ترشح بالا، هیپوفیز را به تولید بیشتر TSH و در نهایت غده تیروئید را به ترشح بیشتر هورمون‌های تیروئیدی تحریک می‌کند؛ در نتیجه، بر خلاف حالت قبلی، سطح پلاسمایی هر سه هورمون TRH، TSH و هورمون‌های تیروئیدی افزایش می‌یابد. این وابستگی بیوسنتزی و ریتمیک نشان‌دهنده هماهنگی عمیق سیستم عصبی و غدد درون‌ریز در پاسخ به استرس‌های روزمره است که از طریق هورمون‌های استروئیدی و آندروژن‌ها اثرات خود را اعمال می‌کند.

غده فوق کلیه (آدرنال) از دو بخش اصلی قشر (Cortex) و مدولا (Medulla) تشکیل شده است. بخش قشری غده فوق کلیه که از نظر فیزیولوژیک بسیار حیاتی است، به سه لایه متمایز بافتی تقسیم می‌شود: لایه گلومرولوزا (Zona glomerulosa)، لایه فاسیکولاتا (Zona fasciculata) و لایه رتیکولاریس (Zona reticularis). بر خلاف تصورات نادرست، لایه گلومرولوزا که بیرونی‌ترین بخش قشر است، بخش عمده آن را تشکیل نمی‌دهد و تنها حدود ۱۵ درصد از حجم قشر آدرنال را به خود اختصاص داده است. در مقابل، لایه میانی یعنی لایه فاسیکولاتا با سهمی معادل ۷۵ درصد، بزرگترین بخش قشر آدرنال را تشکیل می‌دهد و لایه رتیکولاریس داخلی‌ترین بخش است.

از نظر عملکردی، لایه گلومرولوزا به طور اختصاصی حاوی آنزیمی به نام آلدوسترون سنتتاز (Aldosterone synthase) است. وجود منحصر‌به‌فرد این آنزیم در لایه گلومرولوزا به سلول‌های آن توانایی ویژه‌ای برای سنتز هورمون‌های مینرالوکورتیکوئیدی، به ویژه آلدوسترون، می‌بخشد. تنظیم ترشح سلول‌ها نیز در این لایه‌ها کاملاً متفاوت سازمان‌دهی شده است؛ به طوری که هورمون محرک کورتیکوتروپین (ACTH) ترشح سلول‌های لایه فاسیکولاتا و رتیکولاریس را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما بر ترشح آلدوسترون از سلول‌های لایه گلومرولوزا نقش و تأثیر ناچیزی دارد.

تمام هورمون‌های تولیدی قشر آدرنال نظیر آلدوسترون و کورتیزول ماهیت استروئیدی دارند و سنتز آن‌ها مستقیماً از پیش‌ساز کلسترول آغاز می‌شود، نه از اسیدهای آمینه. فرآیند تولید هورمون‌های استروئیدی شامل گام‌های متعددی در میتوکندری و شبکه اندوپلاسمی است. اولین گام و در واقع مرحله محدودکننده سرعت (Rate-limiting step) در مسیر سنتز استروئیدها، تبدیل کلسترول به پرگننولون (Pregnenolone) است که توسط آنزیم کلسترول دسمولاز (Cholesterol desmolase) درون میتوکندری سلول صورت می‌گیرد و نرخ کل مسیر را تعیین می‌کند. پس از این مرحله کلیدی، بسته به مجهز بودن سلول‌های هر لایه به آنزیم‌های خاص، مسیرهای بیوسنتزی متفاوتی طی می‌شود که در نهایت به ترشح هورمون‌های استروئیدی تخصصی ختم می‌گردد.

هورمون محرک کورتیکوتروپین (ACTH) و هورمون محرک ملانوسیت (MSH) رابطه بیوسنتزی بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. بر خلاف تصورات اولیه مبنی بر وجود پیش‌سازهای ژنتیکی مستقل، هر دوی این هورمون‌ها از تجزیه آنزیمی یک پیش‌ساز ژنتیکی مشترک به نام پروآپیوملانوکورتین (POMC) در سلول‌های هیپوفیز پیشین سنتز و ترشح می‌شوند. مولکول POMC پس از رونویسی و ترجمه، تحت تأثیر آنزیم‌های پروتئولیتیک خاص شکسته شده و پپتیدهای فعال زیستی متعددی از جمله ACTH، بتا-اندورفین و MSH را ایجاد می‌کند. به دلیل این منشأ ژنتیکی مشترک، ACTH تشابه ساختاری مشخصی با MSH دارد و به همین جهت قادر است به گیرنده‌های ملانوکورتین روی سلول‌های ملانوسیت پوست متصل گردد.

در بدن انسان، ترشح فیزیولوژیک هورمون MSH بسیار کم و ناچیز است؛ بنابراین، هورمون ACTH به علت غلظت به مراتب بالاتر در گردش خون و توانایی فعال‌سازی گیرنده‌های ملانوسیت، نقش بسیار مهم‌تری را در تیره کردن پوست انسان بر عهده دارد. اثر مستقیم ACTH بر ملانوسیت‌ها موجب تحریک ملانین‌سازی و تیرگی پوست می‌شود که این ویژگی بالینی در بیماری‌هایی با افزایش پاتولوژیک ACTH کاملاً مشهود است.

ترشح هورمون ACTH دارای یک ریتم شبانه‌روزی (Circadian rhythm) بسیار دقیق است؛ به طوری که غلظت آن در صبح زود (حدود ساعت ۶ تا ۸ صبح) به حداکثر میزان خود و در عصر و اوایل شب (حدود ساعت ۱۲ شب) به حداقل میزان ممکن می‌رسد. علاوه بر این ریتم ترشحی، نقش تنظیمی ACTH گسترده است؛ این هورمون علاوه بر اینکه محرک اصلی ترشح کورتیزول است، ترشح آندروژن‌های قشر فوق کلیه (مانند دهیدروپی‌اندروسترون) را نیز به طور همزمان تحریک و کنترل می‌کند. این وابستگی بیوسنتزی و ریتمیک نشان‌دهنده هماهنگی عمیق سیستم عصبی و غدد درون‌ریز در پاسخ به چرخه‌های نوری محیطی و استرس‌های روزمره است که از طریق هورمون‌های استروئیدی و آندروژن‌ها اثرات خود را اعمال می‌کند.

هورمون‌های مینرالوکورتیکوئید (Mineralocorticoids) دسته‌ای حیاتی از هورمون‌های استروئیدی قشر آدرنال هستند که نقش محوری در کنترل حجم مایعات و تعادل الکترولیت‌ها بازی می‌کنند. هورمون آلدوسترون قوی‌ترین و فعال‌ترین نماینده این گروه است، هرچند هورمون‌های دزکسی کورتیکوسترون و کورتیکوسترون نیز با شدت اثر بسیار کمتر، جزو مینرالوکورتیکوئیدها طبقه‌بندی می‌شوند. محل اصلی و تخصصی اثر آلدوسترون در سیستم کلیوی، بر روی سلول‌های اصلی (Principal cells) در توبول‌های جمع‌کننده و بخش انتهایی توبول‌های دیستال است. آلدوسترون با اتصال به گیرنده‌های درون‌سلولی خود، سنتز پروتئین‌های انتقال‌دهنده سدیم-پتاسیم را فعال کرده و موجب بازجذب فعال سدیم از ادرار به جریان خون و در مقابل، ترشح فعال و دفع یون پتاسیم به مجاری ادراری می‌گردد.

عملکرد فیزیولوژیک آلدوسترون فراتر از کلیه‌ها توسعه یافته است؛ زیرا گیرنده‌های اختصاصی این هورمون در لوله‌های غدد عرق، مجاری غدد بزاقی و سلول‌های پوششی روده نیز وجود دارند. اثر آلدوسترون بر روی این بافت‌ها دقیقاً مشابه اثر کلیوی آن است؛ یعنی بازجذب سدیم از مایعات ترشحی را تسهیل و دفع پتاسیم را تقویت می‌کند که این مکانیسم نقش مهمی در حفظ نمک بدن در شرایط تعریق شدید یا گوارشی دارد.

مکانیسم تنظیم ترشح آلدوسترون نیز بسیار منحصربه‌فرد است. بر خلاف تصور رایج، قوی‌ترین و حساس‌ترین محرک‌های ترشح آلدوسترون، افزایش غلظت یون پتاسیم پلاسما و هورمون آنژیوتانسین II هستند. هرگونه افزایش جزئی در پتاسیم خون یا کاهش فشار خون شریانی که منجر به تولید آنژیوتانسین II می‌شود، به سرعت ترشح آلدوسترون را افزایش می‌دهد. در این فرآیند تنظیمی، هورمون هیپوفیزی ACTH و همچنین غلظت یون سدیم پلاسما نقش بسیار کم‌اهمیت و ناچیزی ایفا می‌کنند. این استقلال نسبی از سیستم هیپوفیزی، پاسخ‌دهی سریع سیستم قلبی-عروقی و کلیوی را به نوسانات حاد الکترولیتی و فشار خون تضمین می‌نماید.

اختلال در میزان ترشح هورمون آلدوسترون عواقب فیزیوپاتولوژیک بسیار شدیدی بر سیستم قلبی-عروقی و عضلانی به همراه دارد. در صورت تخریب انتخابی لایه گلومرولوزای قشر فوق کلیه یا فقدان هورمون آلدوسترون (هیپوآلدوسترونیسم)، کلیه‌ها توانایی دفع پتاسیم را از دست می‌دهند. این امر منجر به تجمع پتاسیم در خون و بروز هایپرکالمی شدید (Hyperkalemia) می‌شود. هایپرکالمی با ایجاد مسمومیت قلبی، تحریک‌پذیری سلول‌های گره‌ای قلب را مختل کرده و همراه با کاهش بازجذب سدیم و آب که منجر به افت شدید حجم خون و کاهش برون‌ده قلبی می‌شود، می‌تواند به سرعت باعث مرگ بیمار گردد.

در مقابل، ترشح بیش از حد آلدوسترون (هایپرآلدوسترونیسم) با افزایش شدید دفع پتاسیم، منجر به کاهش غلظت پتاسیم خارج سلولی یا هیپوکالمی (Hypokalemia) می‌شود. کاهش پتاسیم پلاسما پتانسیل آرامش غشای سلول‌های عضلانی را تغییر داده و از تحریک‌پذیری آن‌ها می‌کاهد که پیامد بالینی آن بروز ضعف شدید و فلج عضلانی است. بنابراین، در بیمار مبتلا به ضعف عضلانی همراه با کاهش پتاسیم خون، تشخیص محتمل هایپرآلدوسترونیسم است، نه هیپوآلدوسترونیسم. همچنین، آلدوسترون ترشح و دفع یون‌های هیدروژن (H⁺) را در کلیه افزایش می‌دهد؛ از این رو، ترشح بیش از حد آن با مهار تجمع هیدروژن، منجر به کاهش یون هیدروژن پلاسما و بروز آلکالوز متابولیک می‌گردد.

نکته جالب در هایپرآلدوسترونیسم اولیه این است که علیرغم بازجذب شدید آب و سدیم، غلظت سدیم پلاسما تغییر چندانی نمی‌کند؛ زیرا آب نیز به همراه سدیم بازجذب شده و حجم مایع خارج سلولی را افزایش می‌دهد. با تداوم این روند و افزایش حجم خون، فشار خون شریانی بالا می‌رود. در پاسخ به این افزایش فشار، پدیده‌ای به نام گریز آلدوسترونی (Aldosterone escape) رخ می‌دهد. در این پدیده، بالا رفتن فشار شریانی باعث افزایش دفع آب و سدیم از کلیه‌ها از طریق مکانیسم ناتریورز فشاری (Pressure natriuresis) و دیورز فشاری می‌شود که دفع آب و سدیم را به حد طبیعی بازمی‌گرداند و مانع از ادم شدید می‌گردد. این مکانیسم محافظتی کلیه مانع از تجمع نامحدود سدیم و آب در بدن می‌شود.

هورمون کورتیزول (Cortisol)، به عنوان مهم‌ترین گلوکوکورتیکوئید قشر فوق کلیه، نقش بسیار برجسته‌ای در تنظیم متابولیسم کربوهیدرات‌ها و چربی‌ها ایفا می‌کند. اثر کلی کورتیزول، افزایش غلظت گلوکز پلاسما است که این کار را از دو طریق موازی انجام می‌دهد: تحریک گلوکونئوژنز (ساخت گلوکز از منابع غیرکربوهیدراتی) در کبد و کاهش مصرف گلوکز در بیشتر سلول‌های بدن. کورتیزول با فعال کردن ژن‌های خاص، آنزیم‌های مورد نیاز برای تبدیل اسیدهای آمینه به گلوکز را به طور اختصاصی در سلول‌های کبدی (نه سلول‌های خارج کبدی) افزایش می‌دهد. همزمان، کورتیزول با کاهش مصرف سلولی گلوکز در بافت‌های محیطی، حالتی شبیه به مقاومت به انسولین ایجاد می‌کند که در صورت ترشح بیش از حد و مزمن، می‌تواند به بیماری دیابت آدرنال یا فوق کلیوی (Adrenal diabetes) منجر شود.

در سطح سلولی، کورتیزول با کاهش اکسیداسیون کوآنزیم NADH سبب کاهش نرخ گلیکولیز (تجزیه گلوکز) می‌شود. این کاهش گلیکولیز، در کنار تحریک گلوکونئوژنز، نه تنها مانع از تخلیه ذخایر گلیکوژن کبد می‌شود، بلکه سبب افزایش تجمع و ذخیره گلیکوژن در سلول‌های کبدی می‌گردد. این هورمون همچنین بر روی بافت چربی اثر گذاشته و با کاهش جذب و مصرف گلوکز در سلول‌های چربی، مسیرهای مصرف قند را در این بافت‌ها مهار می‌کند.

در خصوص متابولیسم چربی‌ها، کورتیزول برخلاف باورهای نادرست، آزادسازی اسیدهای چرب را مهار نمی‌کند؛ بلکه با پیشبرد فرآیند لیپولیز و تجزیه تری‌گلیسریدها در بافت چربی، باعث آزادسازی اسیدهای چرب آزاد به درون پلاسما می‌شود. این امر غلظت اسیدهای چرب آزاد خون را بالا برده و سلول‌ها را ترغیب می‌کند تا برای تولید انرژی به جای گلوکز، از اسیدهای چرب استفاده کنند. از جهت کنترل قند خون، هورمون رشد (GH) و کورتیزول اثرات کاملاً مشابهی دارند؛ هر دو هورمون با کاهش جذب و مصرف گلوکز توسط بافت‌های محیطی، غلظت گلوکز خون را افزایش می‌دهند و ترشح هر دو نیز از طریق سیستم‌های بازخورد منفی تنظیم می‌شود.

تأثیر هورمون کورتیزول بر متابولیسم پروتئین‌های بدن بسیار عمیق و دوگانه است؛ به طوری که اثرات کاتابولیک (تجزیه‌کننده) در بافت‌های خارج کبدی و اثرات آنابولیک (سازنده) در بافت کبد اعمال می‌کند. در سلول‌های عضلانی و اسکلتی بدن، کورتیزول میزان کاتابولیسم پروتئین‌ها را به شدت افزایش داده و در مقابل، سنتز و ساخت پروتئین‌های جدید را مهار می‌کند. این فعالیت کاتابولیک منجر به تجزیه پروتئین‌های ساختاری ماهیچه‌ها و رهاسازی اسیدهای آمینه به درون خون می‌شود که نتیجه مستقیم آن، افزایش غلظت اسیدهای آمینه آزاد در جریان خون است.

بر خلاف بافت‌های خارج کبدی و ماهیچه‌ها، کورتیزول اثر کاملاً متفاوتی بر روی کبد دارد. اسیدهای آمینه آزاد شده از عضلات توسط جریان خون به سمت کبد هدایت می‌شوند. در سلول‌های کبدی (Hepatocytes)، کورتیزول سنتز پروتئین‌ها را به طور مؤثری افزایش می‌دهد و همچنین تولید پروتئین‌های پلاسما توسط کبد را تقویت می‌کند. بنابراین، کورتیزول برخلاف بافت‌های خارج کبدی، ذخایر پروتئینی را در کبد و پلاسما افزایش می‌دهد. همزمان، کورتیزول فرآیند دآمیناسیون (برداشتن گروه آمین از اسیدهای آمینه) را در سلول‌های کبد افزایش می‌دهد. این دآمیناسیون به کبد اجازه می‌دهد تا از اسکلت کربنی اسیدهای آمینه آزاد شده برای فرآیند گلوکونئوژنز استفاده کند.

در مقایسه عملکردی میان هورمون‌ها، تفاوت بارزی میان هورمون رشد (GH) و کورتیزول در رابطه با سنتز پروتئین عضلات وجود دارد. در حالی که هورمون رشد دارای اثر آنابولیک بر روی پروتئین‌های عضلات بوده و ذخیره پروتئینی ماهیچه‌ها را افزایش می‌دهد، کورتیزول اثری کاملاً کاتابولیک بر عضلات داشته و به تجزیه و تحلیل رفتن توده پروتئینی عضلانی منجر می‌شود. این تقابل فیزیولوژیک نشان می‌دهد که تعادل پروتئینی عضلات در شرایط تنش و استرس (که با ترشح کورتیزول همراه است) به نفع تجزیه و تأمین سوخت اضطراری تغییر می‌یابد.

هورمون کورتیزول علاوه بر تأثیرات متابولیک، یکی از قوی‌ترین عوامل ضدالتهاب و سرکوب‌کننده سیستم ایمنی در بدن است. مکانیسم‌های ضدالتهابی کورتیزول بسیار وسیع بوده و در مراحل مختلف پاسخ‌های التهابی عمل می‌کنند. یکی از مهم‌ترین این مکانیسم‌ها، تثبیت غشای لیزوزوم‌ها است. کورتیزول با پایدار کردن این غشاها، مانع از آزاد شدن آنزیم‌های هیدرولیتیک و التهاب‌زای درون‌سلولی می‌شود که در شرایط عادی باعث آسیب بافتی و تشدید التهاب می‌گردند. همچنین، کورتیزول نفوذپذیری مویرگ‌ها را در ناحیه آسیب‌دیده به شدت کاهش می‌دهد که این کار مانع از خروج مایعات به فضاهای بین‌سلولی و بروز تورم (ادم) می‌شود. از سوی دیگر، این هورمون مهاجرت گلبول‌های سفید به ناحیه ملتهب را کاهش داده و پاسخ التهابی موضعی را مهار می‌کند.

یکی دیگر از اثرات ضدالتهابی و تسکین‌دهنده کورتیزول، کاهش تب در شرایط التهابی است. کورتیزول با مهار مستقیم آزادسازی اینترلوکین-۱ (IL-۱) که یک واسطه شیمیایی تب‌زا (پایروژن) ترشح‌شده از گلبول‌های سفید است، دمای بدن را در واکنش‌های التهابی کاهش می‌دهد. در خصوص سیستم ایمنی، گلوکوکورتیکوئیدها با کاهش قدرت فاگوسیتوز (بگانگی) ماکروفاژها و مهار مهاجرت گلبول‌های سفید، توانایی دفاعی و ایمنی بدن را سرکوب می‌کنند. با این حال، در واکنش‌های آلرژیک، کورتیکواستروئیدها مانع از اتصال اولیه آنتی‌بادی IgE به آنتی‌ژن نمی‌شوند؛ بلکه با اثرگذاری بر مراحل بعدی پاسخ‌های ایمنی، از بروز واکنش‌های شدید التهابی جلوگیری می‌کنند.

تأثیر کورتیزول بر رده‌های مختلف سلول‌های خونی نیز بسیار جالب و دوگانه است. تجویز کورتیزول باعث کاهش شدید غلظت لنفوسیت‌ها (به ویژه لنفوسیت‌های T) و ائوزینوفیل‌ها در گردش خون می‌شود. با این حال، به طور همزمان و در تضاد با این اثرات سرکوب‌کننده بر سلول‌های ایمنی، کورتیزول تولید گلبول‌های قرمز (RBC) را در بدن افزایش می‌دهد. این اثر دوگانه بر سیستم خون‌ساز، یکی از ویژگی‌های تشخیصی مهم در ارزیابی بیماران مصرف‌کننده کورتون است.

شناخت بیماری‌های ناشی از اختلال در ترشح هورمون‌های قشر فوق کلیه و تمایز آن‌ها از سایر بیماری‌های غدد درون‌ریز، اهمیت بالینی بسیار بالایی در فیزیولوژی پزشکی دارد. میزان ترشح کورتیکواستروئیدها باید در یک محدوده فیزیولوژیک بسیار دقیق حفظ شود تا هومئوستاز بدن مختل نگردد. هرگونه کاهش پاتولوژیک در ترشح هورمون کورتیزول منجر به بروز بیماری آدیسون (Addison's disease) یا نارسایی اولیه قشر فوق کلیه می‌شود که علائم بارز آن افت فشار خون و ضعف است. در مقابل، ترشح بیش از حد و مزمن هورمون کورتیزول، وضعیتی تحت عنوان سندروم کوشینگ (Cushing's syndrome) را ایجاد می‌کند.

یکی از عوارض جانبی جدی در بیماران مبتلا به سندروم کوشینگ و یا افرادی که تحت درمان مزمن با داروهای کورتیکواستروئیدی قرار دارند، پوکی استخوان یا استئوپروز (Osteoporosis) است. گلوکوکورتیکوئیدها برخلاف باورهای غلط مبنی بر حفظ استخوان، با مهار مستقیم فعالیت سلول‌های استخوان‌ساز یا استئوبلاست‌ها (Osteoblasts) مانع از ساخت استخوان جدید شده و در مقابل با افزایش فعالیت استئوکلاست‌ها تخریب استخوانی را تشویق می‌کنند که این عدم تعادل به کاهش شدید توده استخوانی منجر می‌شود.

در حوزه بیماری‌های مادرزادی و تشخیص‌های نوزادی، باید مرزهای تشخیصی کاملاً مشخص باشند. برای مثال، بیماری کرتینیسم (Cretinism) که با نقایص شدید رشد جسمی و ذهنی در بدو تولد شناخته می‌شود، ناشی از کمبود هورمون‌های تیروئیدی در نوزاد است و کاهش ترشح هورمون کورتیزول نقشی در ایجاد آن ندارد؛ بنابراین نباید نارسایی آدرنال نوزادی را با کرتینیسم مادرزادی اشتباه گرفت. شناسایی دقیق این تفاوت‌ها به پزشکان کمک می‌کند تا با تجویز هورمون‌های جایگزین مناسب، از بروز عوارض جبران‌ناپذیر جلوگیری نمایند. درمان مناسب در بیماران کوشینگی نیز بر کاهش سطح کورتیزول و پیشگیری از شکستگی‌های استخوانی متمرکز است تا کیفیت زندگی بیماران بهبود یابد. از عوارض دیگر کوشینگ می‌توان به تجمع چربی غیرطبیعی در ناحیه پشت گردن و صورت اشاره کرد که به همراه پوکی استخوان ناشی از مهار فعالیت استئوبلاست‌ها، بیمار را بسیار آسیب‌پذیر می‌کند.