رشد روانی

دستگاه عصبی انسان از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است که هماهنگی بین آن‌ها برای بقا و انطباق ضروری است. در سطح سلولی، دو نوع یاخته اصلی وجود دارد: نورون‌ها (سلول‌های عصبی) و یاخته‌های پشتیبان یا گلیا. برخلاف تصور نادرست رایج، نسبت تعداد یاخته‌های گلیا به نورون‌ها در دستگاه عصبی ۹ به ۱ است؛ یعنی تعداد سلول‌های پشتیبان بسیار بیشتر است. یاخته‌های گلیا نقش اساسی در تغذیه، بازسازی و عایق‌بندی نورون‌ها دارند. برای مثال، ساختار غلاف میلین که برخی از فیبرهای عصبی مغز را پوشش می‌دهد، از جنس چربی-پروتئین است و به عنوان یک عایق الکتریکی برای افزایش سرعت انتقال پیام‌های عصبی عمل می‌کند. جالب اینجاست که سلول‌های عصبی بالغ توانایی تقسیم و تکثیر مجدد ندارند؛ به همین دلیل، تومورهای مغزی انسان به طور عمده ناشی از تکثیر لجام‌گسیخته یاخته‌های گلیا هستند.

نورون‌ها، سیناپس‌ها و پیام‌رسان‌ها

نورون‌ها به دسته‌های عملکردی متفاوتی تقسیم می‌شوند. نورون‌های میانجی (رابط) منحصراً در داخل بخش‌های پذیرا و پردازش‌گر دستگاه عصبی مرکزی یعنی مغز و نخاع قرار دارند و به طور طبیعی در اندام‌های حسی محیطی مانند گوش یافت نمی‌شوند. ارتباط بین نورون‌ها از طریق ساختارهایی به نام سیناپس صورت می‌گیرد که در آن‌ها انتقال‌دهنده‌های عصبی پیام را از یک سلول به سلول دیگر منتقل می‌کنند. اگر انتقال‌دهنده عصبی نفوذپذیری غشای نورون گیرنده را در جهت پتانسیل استراحت تغییر دهد (مثلاً با ایجاد ابرقطبش)، آن را سیناپس بازداشتی (مهاری) می‌نامند؛ زیرا تغییر پتانسیل در جهت پتانسیل استراحت مانع از تحریک نورون و ایجاد پتانسیل عمل می‌شود. در سیستم عصبی، ماده شیمیایی گابا (GABA) نقش بازدارنده (مهاری) ایفا می‌کند، در حالی که پیام‌رسان‌هایی نظیر گلوتامات اثر تحریکی دارند. همچنین، نقصان کارکرد ناقل عصبی استیل‌کولین با بیماری آلزایمر و اختلال در مدار کارکردی دوپامین با بیماری اسکیزوفرنی همبستگی مستقیم دارد.

آناتومی مغز و غدد درون‌ریز

در مقیاس کلان، دستگاه عصبی به دو بخش مرکزی و محیطی تقسیم می‌شود. دستگاه عصبی مرکزی صرفاً شامل مغز و نخاع است، در حالی که بخش خودمختار سمپاتیک و پاراسمپاتیک اجزای دستگاه عصبی محیطی هستند. در آناتومی مغز، نیمکره چپ و راست وظایف متفاوتی دارند؛ نیمکره راست مغز معمولاً کوچک‌تر از نیمکره چپ است و نیمکره چپ به ویژه در مناطق پردازش زبان بزرگ‌تر است. در ساختار قشر مغز، لوب پیشانی (فرونتال) عهده‌دار عملکردهای شناختی نظیر برنامه‌ریزی، استدلال و تصمیم‌گیری است و وظیفه پردازش اطلاعات بینایی بر عهده لوب پس‌سری مغز است. همچنین قطعه گیجگاهی توسط شیار جانبی از قطعه آهیانه جدا می‌شود (در حالی که شیار مرکزی مرز مشترک قطعه‌های پیشانی و آهیانه است). در عمق مغز، دستگاه کناری (سیستم لیمبیک) قرار دارد که ساختارهای بادامه و هیپوکامپ از اجزای اصلی آن هستند و در مدیریت هیجان‌ها، حافظه و رفتارهای غریزی نقش دارند. در بالای آن، هیپوتالاموس قرار دارد که ساختار اصلی تنظیم‌کننده در مواجهه با شرایط حساس است؛ هیپوتالاموس بسیج بدنی را با فعال کردن هورمون‌ها و اعصاب خودمختار مدیریت می‌کند و ترشح عامل رهاسازی کورتیکوتروپین (CRF) که در نهایت سیستم غدد درون‌ریز هورمونی را تحریک می‌کند، وظیفه هیپوتالاموس در مغز است، نه غده فوق کلیوی.

فرآیند رشد انسان از لحظه لقاح آغاز شده و تا پایان عمر ادامه می‌یابد. برخلاف تصور عمومی، روند رشد همواره صعودی و افزایشی نیست، بلکه در برخی مقاطع می‌تواند وارد روندی نزولی و کاهشی گردد. رشد تحت تأثیر دو عامل کلی زیستی و محیطی قرار دارد. فرآیند زیستی رسش (پختگی) به میزان زیادی مستقل از رویدادها و اثرات ناشی از محیط رخ می‌دهد و طبق یک زنجیره ژنتیکی فطری هدایت می‌شود. البته سرعت رشد با پیچیدگی جاندار مرتبط است؛ هرچه دستگاه عصبی یک جاندار پیچیده‌تر باشد، دوره رشد و زمان لازم برای رسیدن به رشد کامل و بزرگسالی او طولانی‌تر خواهد بود. در تکامل پیش از تولد، دوره‌های حساسی وجود دارند؛ برای مثال، بازه زمانی ۶ تا ۷ هفتگی پس از لقاح، دوره حساس شکل‌گیری طبیعی اندام‌های جنسی جنین است. با این حال، وجود دوره‌های حساس زیستیِ سخت‌گیرانه و غیرقابل بازگشت در قلمرو رشد روانی و شخصیتی کودک به اثبات علمی نرسیده و این محدوده‌ها بیشتر به عنوان دوره‌های مهم یا بهینه نام‌گذاری می‌شوند.

حواس نوزاد در بدو تولد

نوزاد در بدو تولد، برخلاف تصور قدیمی ویلیام جیمز که جهان نوزاد را «صحنه بسیار آشفته‌ای از صوت و تصویر» می‌دانست، با تجهیزات و توانمندی‌های حسی سازمان‌یافته‌ای متولد می‌شود. نوزادان برخلاف تصور عموم می‌توانند به خوبی بین مزه‌ها تفاوت قائل شوند؛ آن‌ها ترجیح فطری به طعم شیرین دارند که با لبخند ملایم و لیس زدن لب‌ها همراه است، در حالی که طعم ترش با واکنشی چون غنچه کردن لب‌ها و چین روی بینی پاسخ داده می‌شود. همچنین حس بویایی فعالی دارند؛ پاسخ توجه به بوی مطبوع در نوزاد با کاهش ضربان قلب و تنفس (نشانه توجه فعال) همراه است، در حالی که بوی نامطبوع باعث تنفس و ضربان تند می‌شود. نوزادان صدای مادر را به دیگر زنان ترجیح می‌دهند، اما هیچ تمایلی برای ترجیح صدای پدر نسبت به سایر مردان نشان نمی‌دهند. بنابراین بویایی، چشایی و شنوایی نوزاد در زمان تولد تا حد زیادی سازمان‌یافته است.

نارسایی و تحول دستگاه بینایی

در میان حواس نوزاد، دستگاه بینایی تنها حسی است که در بدو تولد هنوز به تکامل کامل نرسیده است. نوزادان دارای دقت بینایی پایینی بوده و نزدیک‌بینی شدید دارند، اما تا سن ۲ سالگی بینایی آن‌ها کامل شده و می‌توانند به خوبی یک بزرگسال مناظر اطراف را ببینند. نوزادان کل یک شیء را جست‌وجو نمی‌کنند، بلکه توجه خود را صرفاً جذب جاهایی می‌کنند که دارای بیشترین تضاد رنگی و لبه‌های مشخص است. آن‌ها به طور فطری نگاه کردن به طرح‌های پیچیده، منحنی و چهره انسان را به طرح‌های ساده یا خطوط مستقیم ترجیح می‌دهند. پاسخ توجه به صداهای بلند که شامل برگشتن سر به سمت صدا است، یک پاسخ رفلکسی (بازتابی) است که در حدود ۶ هفتگی ناپدید شده و با رفتارهای ارادی جایگزین می‌شود. پس از آن، در حدود سن ۳ تا ۴ ماهگی، رفتار تلاش ارادی کودک برای یافتن منبع صدای پنهان آغاز می‌شود که هنوز تحت کنترل مناطق زیرقشری مغز قرار دارد. نوزادان حتی قادرند برخی اصوات گفتاری بین‌المللی را بهتر از بزرگسالان تمییز دهند.

ژان پیاژه با ارائه نظریه خود، درک ما از ذهن کودک را متحول ساخت. او کودک را نه به عنوان موجودی نافعال، بلکه به عنوان یک دانشمند و مشارکت‌کننده فعال توصیف کرد که به طور مستمر با تجربه کردن و کاوش در واقعیت، دست به طرح‌واره‌سازی می‌زند. رشد شناختی از نظر او از طریق تغییر طرح‌واره‌ها (ساختارهای ذهنی) رخ می‌دهد. دو فرآیند اصلی در این زمینه نقش دارند: درون‌سازی و برون‌سازی (انطباق). درون‌سازی زمانی اتفاق می‌افتد که کودک تلاش می‌کند تجربه‌های جدید را در قالب ساختارهای ذهنی و طرح‌واره‌های موجود تعبیر کند، بدون اینکه تغییری در ساختار آن‌ها ایجاد کند. پیاژه فرآیند بازی در خردسالان را نمونه عینی درون‌سازی در ذهن آن‌ها می‌دانست. در مقابل، برون‌سازی به معنای تغییر و بازسازی طرح‌واره‌های قبلی برای همساز شدن با واقعیت بیرونی است. پیاژه معتقد بود فرآیند تقلید نمونه‌ای از برون‌سازی به شمار می‌رود. او باور داشت تقلید واقعی شناختی نیازمند تصویر ذهنی است و تا سن ۱۸ ماهگی پدید نمی‌آید، اگرچه مطالعات نوین حضور آن را در بدو تولد تایید می‌کنند. رفتارهای تقلیدی در نوزادان تازه متولد شده راحت‌تر از شیرخوارگان ۲ یا ۳ ماهه برانگیخته می‌شود، زیرا این تقلید اولیه نوعی بازتاب بدنی است.

مرحله حسی-حرکتی و بقای شیء

پیاژه رشد شناختی را به چهار مرحله کیفی تقسیم کرد. اولین مرحله، مرحله حسی-حرکتی (تولد تا ۲ سالگی) است که خود شامل شش زیرمرحله است. در زیرمرحله دوم (۱ تا ۴ ماهگی)، واکنش‌های دورانی نخستین که متمرکز بر بدن هستند رشد می‌یابند. در زیرمرحله چهارم (۸ تا ۱۲ ماهگی) که «هماهنگی واکنش‌های چرخشی ثانویه» نام دارد، هماهنگی دیدن و گرفتن، درک علیت مادی و بقای جسم پایه‌گذاری می‌شوند. بزرگترین دستاورد این مرحله دستیابی به مفهوم پایداری یا بقای شیء است؛ یعنی درک این موضوع که اشیاء حتی وقتی دیده نمی‌شوند، باز هم وجود دارند. با این حال، در حدود سن ۱۰ ماهگی، جست‌وجوی نوزاد برای شیء پنهان محدود است و او دچار خطای جست‌وجوی محل قبلی (خطای A-not-B) می‌شود؛ یعنی حتی زمانی که جلوی چشمانش جای پنهان کردن شیء را تغییر دهیم، او شیء را در همان پناهگاه قبلی (محل A) می‌جوید. در مرحله پنجم رشد حسی-حرکتی پیاژه، که مرحله واکنش‌های چرخشی ثالث نام دارد، کودک به آزمایش روش‌های جدید می‌پردازد و مفهوم بقای شیء سرانجام تا سن ۲ سالگی کامل می‌شود.

ورود به تفکر پیش‌عملیاتی

ارزشمندترین تغییر شناختی که در گذر از مرحله حسی-حرکتی به مرحله بعدی یعنی مرحله پیش‌عملیاتی (۲ تا ۷ سالگی) رخ می‌دهد، افزایش توانایی بازنمایی ذهنی است. در این دوره، رفتار سمبولیک یا نمادین شکل می‌گیرد و کودکان قادر به بازنمایی ذهنی از زنجیره اعمال هستند. در این مرحله، تفکر تصویری یا شهودی آغاز می‌شود و تفکر کودک هنوز تحت سلطه جلوه‌های بصری و ظاهری قرار دارد و او فاقد قدرت تفکر انتزاعی یا منطقی ناب است.

تفکر کودک در مرحله پیش‌عملیاتی پیاژه (۲ تا ۷ سالگی) تحت سلطه کامل تاثیرات بصری و ظاهری پیرامون خود بوده و هنوز وارد قلمرو چیدمان صوری و منطقی ناب نشده است. یکی از محدودیت‌های اساسی این مرحله خودمحوری است؛ کودکان به دلیل خودمحوری قادر به مجسم کردن نقطه دید دیگران نیستند. در تکلیف معروف «سه کوه»، آن‌ها عکسی را انتخاب می‌کنند که نمایانگر چشم‌انداز فیزیکی خودشان است. محدودیت دیگر، ناتوانی در حل تکالیف نگهداری ذهنی (ثبات) است. کودک پیش‌عملیاتی به علت عدم درک کامل از برگشت‌پذیری ذهنی عملیات، قادر به نگهداری ذهنی نیست و متوجه نمی‌شود که با تغییر موقت شکل ظاهری، مقدار کلی خمیر یا آب ثابت می‌ماند. در این دوره، هوش تصویری یا شهودی حاکم است و قدرت تفکر انتزاعی وجود ندارد. زیرمرحله اول تفکر پیش‌عملیاتی (۲ تا ۴ سالگی) با رفتارهای سمبولیک و زیرمرحله دوم (۴ تا ۶ سالگی) با رشد مفاهیمی چون دوری، نزدیکی و ابعاد همراه است.

عملیات عینی و عملیات صوری

با ورود به مرحله عملیات عینی (۷ تا ۱۲ سالگی)، تسلط بر مفاهیم گوناگون ثبات و نگهداری ذهنی (مانند نگهداری عدد) حاصل می‌شود. کودک قادر به طبقه‌بندی اشیاء، ردیف‌سازی و تفکر استقرایی (درک رابطه جزء و کل) است. با این حال، او مفاهیم انتزاعی را فقط در مورد اشیای غیرانتزاعی یا عینی به کار می‌برد؛ یعنی اشیایی که مستقیماً با حواس خود آن‌ها را شناسایی می‌کند و هنوز توانایی حل مسائل را به صورت انتزاعی ندارد. حل مسئله در این مرحله غیرسیستماتیک و با آزمایش و خطا همراه با تغییر غیرمنظم متغیرها انجام می‌شود. در مقابل، استدلال فرضی-قیاسی و آزمایش فرضیه‌ها به روش نظام‌دار (سیستماتیک)، ویژگی برجسته مرحله عملیات انتزاعی (صوری) است که از سنین ۱۲ تا ۱۶ سالگی آغاز می‌شود.

انتقادها و رویکردهای شناختی نوین

یکی از انتقادهای مشترک به پیاژه این است که آزمون‌های او رشد شناختی و توانایی‌های شناختی نوزادان و کودکان پیش‌دبستانی را کمتر از آنچه واقعاً هست برآورد کرده و در نتیجه استعدادهای آنان را دست‌کم گرفته است. همچنین، ترتیب توالی مراحل رشد شناختی در تمامی کودکان یکسان و ثابت است و عوامل محیطی تأثیری بر تغییر ترتیب این توالی‌ها ندارند. در پاسخ به پیاژه، رویکرد پردازش اطلاعات رشد شناختی را تدریجی و پیوسته (نه مرحله‌ای) و بازتابی از رشد توجه و حافظه می‌داند. نظریه‌پردازان نوپیاژه‌ای مانند رابی کیس، مفاهیم پردازش اطلاعات را با نظریه پیاژه ترکیب کرده‌اند؛ آن‌ها معتقدند که توسعه تدریجی مهارت‌های پردازش اطلاعات، در نهایت به تغییرات شبه‌مرحله‌ای در حوزه‌های خاص تفکر منجر می‌شود. در مقابل، رویکرد دانش‌اندوزی فرآیندهای شناختی پایه در کودکان و بزرگسالان را مشابه دانسته و تفاوت اصلی شناختی را ناشی از میزان و سازمان‌دهی خزانه دانش آن‌ها در حیطه‌های خاص می‌داند.

لو ویگوتسکی با ارائه نظریه اجتماعی-فرهنگی خود، رشد شناختی کودکان را تا حد زیادی از طریق مفهوم شاگردی در بافت اجتماعی زیست حاصل می‌داند. برخلاف پیاژه، ویگوتسکی بر اهمیت فوق‌العاده تعاملات اجتماعی تأکید داشت. مفهوم محوری در نظریه او، منطقه مجاور رشد است که شامل تکالیفی است که انجام آن‌ها به تنهایی برای کودک غیرممکن یا بسیار دشوار است، اما با راهنمایی بزرگسالان و همسالان ماهرتر میسر می‌شود. توانایی کودک در حل مسائل به صورت مستقل، نشان‌دهنده سطح رشد واقعی کودک است، در حالی که حل مسئله با راهنمایی دیگران نشان‌دهنده سطح رشد بالقوه است. در این فرآیند، آموزش‌دهنده از سازوکار داربست‌بندی استفاده می‌کند؛ یعنی آموزش‌دهنده میزان کمک‌ها و راهنمایی‌های خود را متناسب با پیشرفت عملکرد کودک در طول جلسه تنظیم کرده و دستخوش تغییر می‌کند، نه اینکه کمک‌های ثابت و یکسانی ارائه دهد.

گفتار خصوصی و نقش زبان

تفاوت بنیادی دیگر بین پیاژه و ویگوتسکی در زمینه صحبت کردن کودکان با خود است. پیاژه صحبت با خود را ناشی از خودمحوری (گفتار خودمحور) دانشته و آن را کم‌اهمیت قلمداد می‌کرد. در مقابل، ویگوتسکی صحبت کردن کودکان با خود را نشانه‌ای از خودمحوری ندانسته و آن را تحت عنوان گفتار خصوصی، ابزاری اساسی برای خودآموزی، خودنظمی و هدایت رفتار در رشد شناختی به شمار می‌آورد. در نظریه اجتماعی-فرهنگی ویگوتسکی، رشد زبان تأثیر اساسی و تعیین‌کننده‌ای بر رشد شناختی کودکان دارد و برجسته‌ترین و مهم‌ترین جنبه رشد شناختی در نظر گرفته می‌شود.

نظریه تحولی هانری والن

در کنار ویگوتسکی، هانری والن مراحل رشد روانی انسان را به شکل منسجمی مطرح کرد. طبق الگوی تحولی والن، آغاز زندگی روانی انسان با تجربه هیجان‌ها در مرحله هیجان‌پذیری (۳ تا ۶ ماهگی) کلید می‌خورد که در آن تجربه همزیستی عاطفی و تمایز هیجان‌ها رخ می‌دهد. سپس مرحله حسی-حرکتی (۶ ماهگی تا ۳ سالگی) آغاز می‌شود که تمایل تمام‌عیاری را به سمت جهان بیرون سوق می‌دهد و با ابزارهای حرف زدن و راه رفتن تداوم می‌یابد. در ادامه، مرحله شخصیت‌طلبی (۳ تا ۶ سالگی) فرا می‌رسد که شامل دو زیرمرحله مهم است: نخست، زیرمرحله تضاد و وقفه (۳ تا ۴ سالگی) که در آن فرآیند تحکیم اولیه بنیاد من رخ می‌دهد؛ و دوم، زیرمرحله سن لطف (۴ تا ۵ سالگی) که سن جلوه‌گری و تلاش برای جذب دیگران است. در نهایت، با ورود به مدرسه، مرحله مقوله‌ای (۶ تا ۱۱ سالگی) آغاز می‌شود که مشخصه آن تلاش‌های کودک جهت سازمان‌دهی منطقی پدیده‌ها، ردیف‌سازی و طبقه‌بندی آن‌ها است.

رشد اخلاقی یکی از جنبه‌های کلیدی تحول انسان است. ژان پیاژه رشد اخلاقی را به سه مرحله اصلی تقسیم کرد. در نخستین مرحله یعنی سهل‌گیری نسبت به قواعد (پیش‌اخلاقی)، کودکان بازی‌های گروهی سازمان‌یافته با قوانین مشترک انجام نمی‌دهند، بلکه به بازی موازی و نمادی می‌پردازند؛ یعنی هر کودک از قواعد شخصی خود پیروی می‌کند. با شروع سنین دبستان، مرحله واقع‌گرایی اخلاقی (اخلاق دیگرپیرو) آغاز می‌شود که با دوره پیش‌عملیاتی انطباق دارد. در واقع‌گرایی اخلاقی، قضاوت کودکان درباره درستی یا نادرستی اعمال، صرفاً بر اساس پیامدهای عینی عمل صورت می‌گیرد، نه بر مبنای قصد و نیت فاعل آن. در این دوره، قوانین اصول مقدس و تغییرناپذیری تلقی شده و کودکان توانایی متمایز ساختن دروغ‌های عمدی و منفعت‌طلبانه از اظهارات نادرست اما بی‌ضرر را ندارند. سرانجام در مرحله اخلاق خودپیرو (اخلاق خودمختار) که از حدود سن ۱۰ تا ۱۵ سالگی آغاز می‌شود، کودکان متوجه می‌شوند که برخی قواعد در واقع قراردادهای اجتماعی یا توافق‌های گروهی قابل تغییر هستند و قضاوت‌ها بر اساس نیت و قصد فاعل صورت می‌گیرد.

مراحل قضاوت اخلاقی کلبرگ

لارنس کلبرگ با استفاده از سناریوهایی حاوی تنگناهای اخلاقی، مراحل رشد قضاوت اخلاقی را مشخص ساخت. نمره‌گذاری پاسخ‌ها در آزمون‌های کلبرگ بر اساس دلایل و استدلال‌های ارائه‌شده برای تصمیمات است، نه خود تصمیم یا درستی آن. کلبرگ معتقد بود ترتیب این مراحل ساختار درونی منسجم داشته و عوامل محیطی هیچ تاثیری بر تغییر ترتیب این توالی‌ها ندارند، هرچند شتاب حرکت را کند یا تند می‌کنند. تقریباً همه‌ی کودکان تا سن ۱۰ سالگی و استدلال اکثریت آن‌ها تا سن ۱۳ سالگی در سطح اول یعنی اخلاق پیش‌عرفی قرار دارند. سطح پیش‌عرفی شامل مرحله اول (اطاعت برای اجتناب از تنبیه مراجع بیرونی) و مرحله دوم (جهت‌گزینی بر اساس دریافت پاداش‌های مادی) است. سطح دوم یعنی اخلاق عرفی شامل مرحله سوم (پیروی از قانون جهت امان ماندن از عدم تایید و سرزنش دیگران؛ دختر خوب/پسر خوب) و مرحله چهارم (جهت‌گزینی بر اساس وابستگی به مراجع قدرت و قانون برای پرهیز از توبیخ مراجع قدرت و فرار از احساس گناه ناشی از انجام ندادن وظایف) است. سطح سوم یعنی اخلاق پس‌عرفی مستلزم دستیابی به تفکر دوره عملیات صوری (انتزاعی) پیاژه است. این سطح شامل مرحله پنجم (جهت‌گزینی مبتنی بر قرارداد اجتماعی و رفاه جامعه جهت حفظ احترام همگانی) و مرحله ششم (پیروی از اصول شخصی و اخلاقی شخصاً انتخاب شده برای رهایی از سرزنش خویشتن بر اساس عدالت و برابری) است.

نظریه کارول گیلیگان

کارول گیلیگان با انتقاد از نظریه کلبرگ، سوگیری جنسیتی آن را به چالش کشید. گیلیگان معتقد بود شیوه استدلال اخلاقی زنان بیشتر بر پایه روابط میان‌فردی، توجه و مراقبت تعریف می‌شود، در حالی که استدلال اخلاقی مردان بیشتر بر مفاهیم انتزاعی عدالت و حق استوار است.

رشد عاطفی و اجتماعی کودک در سال‌های نخست زندگی، پایه‌گذار روابط بین‌فردی و سازگاری روانی او در بزرگسالی است. تفاوت‌های فردی اولیه نوزادان در قالب مفهوم خلق‌وخو بررسی می‌شود. پژوهش‌های توماس و چس نشان داد که تنها ۱۰ درصد کودکان در گروه خلق‌وخوی دشوار قرار گرفتند، در حالی که اکثریت آن‌ها یعنی ۴۰ درصد در گروه ملایم بودند. ثبات یا تغییر در ویژگی‌های خلق‌وخوی کودکان، ناشی از تعامل متقابل میان ژنوتیپ (ارثی برآمده) و محیط خانواده است. با تداوم رشد در حدود ۸ ماهگی، پیوند عاطفی عمیقی میان کودک و مادر شکل می‌گیرد که با پدیدار شدن اضطراب جدایی همراه است. اضطراب جدایی که نشان‌دهنده پریشانی ناشی از عدم حضور مادر است، از ۸ ماهگی پدیدار گشته و در محدوده ۱۴ تا ۱۸ ماهگی به بالاترین حد خود می‌رسد.

آزمون موقعیت ناآشنا و الگوهای دلبستگی

مری اینس‌ورث آزمون «موقعیت ناآشنا (غریب)» را برای سنجش کیفیت و ثبات دلبستگی در نوزادان و کودکان در سنین نوپایی یعنی ۱۲ تا ۱۸ ماهگی (نه زیر ۶ ماه) طراحی کرد. بر اساس این آزمون، کودکان به دسته‌های دلبستگی مختلفی تقسیم می‌شوند: کودکان با دلبستگی ایمن در بازگشت مادر آرام می‌شوند. در مقابل، شیرخواران با دلبستگی ناایمن اجتنابی در خلال مراحل بازگشت مادر به اتاق، از تعامل با او پرهیز کرده یا او را نادیده می‌گیرند و هنگام خروج وی نیز معمولاً پریشانی بارزی نشان نمی‌دهند. مادران این کودکان به اندازه مادران کودکان دلبسته ایمن فرزند خود را بغل می‌کنند، اما مسئله این است که از تماس بدنی با او لذت نمی‌برند، در زمان آشفتگی کودک از تماس پرهیز می‌کنند و غالبا ترجیح می‌دهند مراقبت مادری را به صورت فرمولی و طبق کتاب و بدون انعطاف عاطفی انجام دهند. در دلبستگی دوسوگرا (مقاوم)، کودک هنگام بازگشت مادر در آن واحد هم طالب تماس فیزیکی است و هم در برابر آن مقاومت و خشم نشان می‌دهد (مانند گریه برای بغل شدن و سپس پیچ‌وتاب خوردن خشمگینانه برای رهایی از آغوش). دلبستگی آشفته که با رفتارهای متناقض و ناهماهنگ مشخص می‌شود، باثبات‌ترین نوع دلبستگی در دوران کودکی است که این الگو را به دوره بزرگسالی نیز انتقال می‌دهند.

رشد اجتماعی در دوران پیش‌دبستان

شخصیت اجتماعی کودکان در بازه سنی ۳ تا ۵ سالگی بیشتر با رفتارهای مربوط به بازی شکل می‌گیرد. در این سنین، بچه‌ها گرایش زیادی به بازی دارند. در بازی موازی، قواعد وضع‌شده توسط کودک به صورت صلب بوده و قواعد بازی در راستای هیچ نوع هدف جمعی مانند همکاری مشترک یا تقسیم کار نیست؛ کودکان بدون ارتباط سازمان‌یافته در کنار هم بازی می‌کنند و هر کودک از قواعد شخصی خود پیروی می‌کند. بالاترین میزان شیوع و اوج وقوع کابوس‌های شبانه نیز در دامنه‌ی سنی ۳ تا ۶ سالگی است که با بیداری از خواب همراه است.

بخش عمده‌ای از رشد روانی-اجتماعی انسان شامل شکل‌گیری هویت و نظریه‌های شخصیتی است. اریک اریکسون رشد را به هشت مرحله تقسیم کرد. در سال اول زندگی، بحران ایجاد حس اعتماد شالوده ضروری برای تشویق حس خودپیروی و مهار تکانه‌ها در سال دوم زندگی به شمار می‌رود. در سال دوم، بحران خودپیروی در برابر شرم و تردید رخ می‌دهد که در آن کودک برای نخستین بار with اجبارهای اجتماعی روبه‌رو می‌شود. مسخره کردن تلاش‌های ناموفق کودک یا محدود کردن بیش از حد فعالیت‌های مجاز او، منجر به حس تردید و شک در توانایی‌هایش می‌شود و پیامد مطلوب این مرحله احساس خویشتن‌داری و استقلال است. در سنین دبستان (۶ سالگی تا بلوغ)، بحران سازندگی در برابر احساس حقارت رخ می‌دهد و تلاش‌های ناموفق کودکان برای فراگیری مهارت‌های اجتماعی به احساس حقارت منجر می‌شود (نه احساس گناه). در نوجوانی، بحران هویت‌یابی در برابر سردرگمی نقش آغاز می‌شود که مطلوب‌ترین زمان حل آن، اوایل یا اواسط دهه سوم عمر (جوانی) است. بحران‌های بعدی شامل صمیمیت در برابر انزوا (جوانی)، زایندگی در برابر خودفرورفتگی (میانسالی) و انسجام در برابر نومیدی (پیری) است.

وضعیت‌های هویت جیمز مارسیا

جیمز مارسیا بر اساس کاوش و تعهد، چهار وضعیت هویتی را معرفی کرد. در وضعیت هویت زودرس (Foreclosure) یا هویت‌یابی ناقص، فرد بدون تجربه بحران هویت یا کاوش شخصی، ارزش‌های والدین یا مراجع قدرت را به طور صلب می‌پذیرد و ویژگی‌هایی چون انعطاف‌ناپذیری، داشتن افکار قالبی و همرنگی تام با گروه دارد. در وضعیت تعلیق هویت‌یابی (Moratorium)، فرد در حال حاضر درگیر تعارض و بحران هویت بوده و فعالانه به دنبال پاسخ‌هاست. در وضعیت پراکندگی هویت، فرد هنوز به مفهوم یکپارچه‌ای از خود دست نیازیده و علاقه‌ای هم به جست‌وجو نشان نمی‌دهد. در نهایت، دستیابی به هویت به معنای عبور از بحران و ایجاد تعهد شخصی است.

مکتب روانکاوی و رشد جنسی

در مکتب روانکاوی فروید، تجربیات اولیه دوران کودکی نقش تعیین‌کننده‌ای در شخصیت بزرگسالی فرد دارند. مراحل رشد روانی-جنسی شامل: دهانی (تعارض اصلی: از شیر گرفتن، نه عقده الکترا)، مقعدی، آلتی (۳ تا ۶ سالگی؛ تعارض اصلی: عقده اودیپ/الکترا و حسادت به والد هم‌جنس)، نهفتگی (۶ تا ۱۱ سالگی) و تناسلی است. مرحله نهفتگی فاقد تعارض فعال جنسی است و دوره توقف در تحول اصیل جنسی است که غرایز جنسی خفته مانده و ذهن کودک متوجه یادگیری ارزش‌ها و مهارت‌های اجتماعی و تحصیلی می‌شود. در این مرحله، وقوع والایی‌گرایی (Sublimation) و پذیرش انضباط دقیق در غالب وسواسی شدن نسبی شخصیت، راه را برای سوق دادن فرد به سمت هدف‌های اجتماعی هموار می‌کند و این مرحله غیرتغییرناپذیر است. همچنین خودنظمی پدیدآمده در سنین ۳ تا ۴ سالگی، تحت‌تأثیر بخش فراخود (فرامن) شکل می‌گیرد و شامل وجدان اخلاقی (اعمال تنبیه و ایجاد احساس گناه) و خود آرمانی (ادراک خواست‌های والدین از راه پاداش و تشویق) است. رویکردهای جدید روان‌تحلیل‌گری کمتر بر انگیزه‌های جنسی تأکید دارند اما همچنان اهمیت تجارب نخستین کودکی را تایید می‌کنند.

تحول نقش‌آموزی جنسیتی و بلوغ

در زمینه جنسیت، هویت جنسی به معنای داشتن تصویر ذهنی روشن از خود به عنوان فردی مذکر یا مؤنث است، در حالی که نقش‌آموزی جنسیتی به معنای یادگیری رفتارها و نقش‌های مناسب هر جنس است. طبق نظریه یادگیری اجتماعی، نقش‌آموزی جنسیتی ناشی از پاداش و تنبیه بوده و کودک موجودی منفعل در نظر گرفته می‌شود. در مقابل، نظریه شناختی-رشدی کلبرگ ثبات جنسیت را مطرح می‌کند که با مفهوم نگهداری ذهنی پیاژه مطابقت دارد و کودک فعال است. نظریه طرح‌واره جنسیتی ساندرا بم نیز کودک را عاملی فعال می‌داند و برخلاف یادگیری اجتماعی، نقش‌آموزی سنتی را غیرقابل اجتناب نمی‌داند، بلکه فرهنگ را عامل آموزش دنیا از طریق عدسی‌های جنسیت می‌بیند. همسالان کودکان در رعایت قالب‌های جنسیتی از والدین آنها سخت‌گیرتر برخورد می‌کنند. در بررسی بلوغ، زودرسی بلوغ برخلاف پسران، اثر مثبتی بر بهبود عزت‌نفس دختران نوجوان ندارد و حتی با چالش‌های عاطفی همراه است. در مقابل، پسران دیررس منفی‌ترین تصویر بدنی و پایین‌ترین ارزیابی از خود را در مقایسه با همسالان تجربه کرده و تا سال آخر دبیرستان حس خوبی به خود ندارند.

رشد بینایی در نوزادان فرآیندی بسیار پویا و با تغییرات سریع است. یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این تحول، وضوح دید (Visual Acuity) یا توانایی تشخیص جزئیات ظریف تصاویر است. وضوح دید نوزاد در ۶ ماهه نخست زندگی با سرعت بسیار زیادی رشد می‌کند و پس از آن، از سرعت این روند کاسته می‌شود. فرآیند تکاملی بینایی نوزاد به گونه‌ای است که رسیدن به سطح بزرگسالان معمولاً بین سنین ۱ تا ۵ سالگی رخ می‌دهد. از آنجا که نوزادان توانایی تکلم یا پاسخ به دستورالعمل‌های کتبی را ندارند، محققان برای اندازه‌گیری و بررسی میزان وضوح دید و همچنین توانایی تمییز محرک‌های مختلف در آن‌ها، از روشی خلاقانه به نام نگاه ترجیحی (Preferential Looking) استفاده می‌کنند. در این روش، دو محرک دیداری متفاوت هم‌زمان به نوزاد ارائه می‌شود؛ اگر نوزاد به یکی از تصاویر بیشتر و طولانی‌تر از دیگری نگاه کند، این تمایل به عنوان شاخصی برای توانایی او در تمییز دادن محرک‌ها و همچنین سطح وضوح دید او در نظر گرفته می‌شود. به این ترتیب، نگاه ترجیحی ابزار کارآمدی برای ارزیابی تجربی نوزادان در سنین اولیه فراهم می‌سازد.

ترجیحات دیداری و وارسی چهره

جنبه دیگر این تحول، ترجیحات دیداری و نحوه وارسی اشکال توسط نوزاد است. نوزادان حتی در روزهای نخست تولد خود ترجیحات دیداری مشخصی نشان می‌دهند. برای نمونه، نوزادان ۳ روزه هنگام مواجهه با اشکال هندسی مانند مثلث، تمایل دارند روی لبه‌ها و رئوس (گوشه‌های) آن تمرکز کنند و کل محرک را به طور یکنواخت اسکن نمی‌کنند؛ با این حال، ترجیح کلی نوزادان همواره بر تماشای خطوط پیرامونی منحنی نسبت به خطوط راست و مستقیم است. با رشد بیشتر نوزاد و رسیدن به سن ۱ ماهگی، نوزاد به دلیل ضعف شدید در وضوح دید و ناتوانی در ثبت جزئیات دقیق، هنوز قادر به تشخیص حالات مختلف چهره (مانند شادی، خشم یا اندوه) نیست. از این رو، هنگام مواجهه با صورت انسان، نوزاد ۱ ماهه عمدتاً توجه خود را روی خطوط پیرامونی چهره (مانند مرز موها، گوش‌ها و چانه) متمرکز می‌سازد و نمی‌تواند جزئیات درونی صورت یا حالات عاطفی آن را وارسی و شناسایی کند. این الگوهای رفتاری به خوبی نشان می‌دهند که چگونه محدودیت‌های فیزیکی سیستم بینایی نوزاد، نحوه سازماندهی حسی محیط را در ماه‌های اولیه زندگی تعیین می‌کند.

توانایی ادراک عمق و فاصله یکی از کارکردهای حیاتی سیستم ادراکی است که در اوایل دوران کودکی شکل می‌گیرد. ادراک فاصله و عمق در نوزادان انسان در حدود ۳ ماهگی شروع به ظهور می‌کند، اما استقرار کامل، پایداری و ثبات آن تا حدود ۶ ماهگی به تأخیر می‌افتد. برای مطالعه و ارزیابی تجربی نحوه رشد ادراک عمق در کودکان نوپا (به ویژه کودکانی که تازه شروع به خزیدن کرده‌اند)، پژوهشگران از ابزار آزمایشی کلاسیک و تخصصی به نام پرتگاه دیداری (Visual Cliff) استفاده می‌کنند. نوزادان با رشد بیشتر، استفاده از نشانه‌های یک‌چشمی عمق را آغاز می‌کنند؛ به طوری که از سن ۵.۵ ماهگی به بعد، تحت تاثیر نشانه یک‌چشمی اندازه نسبی، دست خود را به سمت شیئی که نزدیک‌تر به نظر می‌رسد دراز می‌کنند. این امر نشان می‌دهد که کودکان در این سن می‌توانند تفاوت فاصله فیزیکی اشیاء را بر اساس ابعاد تصویر آن‌ها روی شبکیه تشخیص دهند و رفتار حرکتی خود را با آن هماهنگ سازند.

هماهنگی ادراکی-حرکتی و دوره‌های حساس رشد

علاوه بر ادراک عمق، دستیابی به هماهنگی ادراکی-حرکتی بهنجار (مانند توانایی هدایت دست برای چنگ زدن به یک شیء) مهارتی کاملاً فطری و مستقل از تجربه نیست؛ بلکه این مهارت باید آموخته شود و توسعه آن مستلزم انجام حرکت خودانگیخته و فعالانه در اوایل زندگی است. در حوزه بررسی اثرات محیط بر رشد بینایی، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که محرومیت طولانی‌مدت از درون‌دادهای حسی در حیوانات تازه متولدشده موجب از دست رفتن همیشگی بینایی در آن‌ها می‌شود. این در حالی است که حیوانات بالغ، حتی پس از محرومیت طولانی‌مدت از تحریک‌های حسی، بینایی خود را از دست نداده و پس از بازگشت به محیط عادی، ادراک بهنجار دارند. این تفاوت نشان می‌دهد که یک دوره حساس در اوایل زندگی وجود دارد که طی آن سیستم بینایی برای تحول طبیعی و سازمان‌دهی مسیرهای عصبی خود به درون‌دادها و محرک‌های حسی محیطی وابسته است.

اختلالات ادراکی ناشی از آسیب‌های مغزی به خوبی نشان می‌دهند که چگونه سیستم ادراکی مغز برای بازشناسی جنبه‌های مختلف محیط تخصص یافته است. یکی از مهم‌ترین این اختلالات، ادراک‌پریشی تداعی (Associative Visual Agnosia) نام دارد که در اثر آسیب به قشر گیجگاهی (Temporal Cortex) مخ ایجاد می‌شود. فرد مبتلا به این اختلال، با وجود داشتن حس بینایی کاملاً سالم و توانایی دیدن جزئیات فیزیکی، توانایی نام‌گذاری و بازشناسی اشیاء را از طریق دیدن ندارد؛ اما به طرز شگفت‌آوری می‌تواند همان شیء را با لمس کردن به سرعت شناسایی و نام‌گذاری کند. در نوع خاصی از این اختلال که به ادراک‌پریشی مقوله‌ای معروف است، بیمار در تشخیص و نام‌گذاری جانداران (مانند حیوانات، گیاهان یا خوراکی‌ها) ناتوان است، در حالی که توانایی او در بازشناسی اشیای دستی غیرجاندار و ابزارهای ساخت دست بشر (مانند قاشق، صندلی یا ابزار کار) کاملاً سالم و بدون نقص باقی می‌ماند.

چهره‌ناشناسی و ناخوانی خالص

اختلال ادراکی دیگر، ادراک‌پریشی چهره یا پروسوپاگتوزیا (Prosopagnosia) نام دارد که مشخصه آن ناتوانی شدید در بازشناسی چهره‌های آشنا، از جمله چهره اعضای خانواده و حتی چهره خود فرد در آینه است. این اختلال با آسیب عصب‌شناختی در نیمکره راست مخ همراه بوده و گاهی با ضایعات فرعی در نیمکره چپ نیز ارتباط دارد. در نهایت، اختلال ناخوانی خالص یا آلکسیا (Pure Alexia) در اثر ضایعه در قشر پس‌سری چپ مخ رخ می‌دهد. بیمار مبتلا به ناخوانی خالص قادر به تشخیص و خواندن واژه‌ها به صورت یک کل دیداری نیست و متن را به صورت حرف به حرف می‌خواند، هرچند توانایی بازشناسی تک‌تک حروف منفرد را حفظ کرده است. ویژگی متمایز این بیماران این است که در بازشناسی اشیای عادی، تصاویر فیزیکی و چهره‌ها هیچ مشکلی ندارند و نقص ادراکی آن‌ها صرفاً محدود به واژه‌های دیداری است که تفکیک کارکردی این مسیرهای عصبی را اثبات می‌کند.