هویت ایرانی 1

هویت هر جهان اجتماعی بر پایه عقاید و ارزش‌های کلان آن شکل می‌گیرد که نمادها و قواعد نیز بر مدار همین هسته مرکزی پدید می‌آیند. هویت یک جامعه وجوه مختلفی دارد که شامل ابعاد تاریخی و جغرافیایی است.

بعد تاریخی و خاطره جمعی

بعد تاریخی هویت زمانی شکل می‌گیرد که افرادی برای مدت طولانی در کنار یکدیگر زندگی کنند و سرگذشت و سرنوشت مشترکی پیدا کنند. این تجربه زیسته مشترک به صورت خاطره جمعی در می‌آید که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و در گذر زمان متراکم و مستحکم می‌گردد. تعلق خاطر اعضای جامعه به این آرمان‌ها و واقعیت‌های گذشته، هویت تاریخی آن‌ها را محقق می‌سازد.

بعد جغرافیایی و هویت فرهنگی

بعد جغرافیایی هویت زمانی پدید می‌آید که یک سرزمین به دلیل پیوند با سرگذشت و هویت یک جامعه، ارزشی متمایز از سایر مکان‌ها پیدا کند. باید دقت داشت که پذیرش و به رسمیت شناختن ارزش‌ها توسط افراد، زیربنای هویت فرهنگی است، نه بعد جغرافیایی.

هویت ایرانی در طول تاریخ خود دو مرحله کلان را پشت سر گذاشته است: دوره پیش از اسلام و دوره پس از اسلام.

ایران پیش از اسلام

در این دوران، با وجود تفاوت‌های اجتماعی میان اقوام مختلف، آیین زرتشت به عنوان یک محور، هویت فرهنگی واحدی ایجاد کرده بود. این هویت ترکیبی از ابعاد توحیدی و دینی بود که در مواردی با اساطیر آمیخته شده بود. زبان فارسی دری نیز از همان زمان به عنوان زبان سیاسی دربار و زبان رسمی مشترک شناخته می‌شد.

ایران پس از اسلام

با ورود اسلام، ایرانیان با کنار گذاشتن عناصر مشرکانه، به تفسیر توحیدی از هویت خویش دست یافتند. عامل اصلی الحاق ایران به جهان اسلام، نه زبان، بلکه عقاید و ارزش‌های توحیدی بود. مشارکت فعال ایرانیان در حیات فکری جهان اسلام باعث شد زبان فارسی دری از یک زبان سیاسی صرف فراتر رود و به زبان دوم جهان اسلام تبدیل شود و قلمروی آن از هندوستان تا بالکان گسترش یابد.

مستشرقان (شرق‌شناسان) محققانی غربی هستند که جوامع شرقی و میراث فرهنگی آن‌ها را مطالعه می‌کنند. رویکرد آن‌ها صرفاً بازخوانی بی‌طرفانه نیست، بلکه آن‌ها هویت شرقی را از منظر جهان غرب و با اهداف غربی بازسازی و خلق می‌کنند.

ویژگی‌های دیدگاه مستشرقان

مستشرقان هویت فرهنگی جوامع اسلامی را سکولار و دنیوی تلقی کرده و آن را به ابعاد تاریخی و جغرافیایی محدود می‌سازند. آن‌ها از پذیرش بعد توحیدی و معنوی اسلام سر باز زده و آن را نوعی اساطیر می‌بینند. یکی از جدی‌ترین آسیب‌های این دیدگاه، تقسیم امت واحد اسلامی به هویت‌های قوم‌گرایانه و ناسیونالیستی (ترک، عرب، فارس) است.

مواجهه با غرب و خودباختگی

در نخستین رویارویی‌های سیاسی و نظامی با غرب، بخش‌هایی از ذهنیت مسلمانان دچار خودباختگی فرهنگی شد. این خودباختگی سبب شد تصویری که مستشرقان القا می‌کردند (هویت تکه‌تکه شده و دنیوی)، در جوامع اسلامی رواج یابد.

انقلاب‌ها مهم‌ترین تحولات در هر جهان اجتماعی هستند زیرا منجر به تغییرات هویتی عمیق و بنیادین می‌شوند. انقلاب اسلامی ایران حاصل یک سده مقاومت هویت اسلامی در برابر هجوم سیاسی و اقتصادی غرب بود.

بازگشت به خویشتن الهی

جامعه ایران با رهبری امام خمینی (ره) و آموزه‌های قرآن و اهل بیت، به هویت اسلامی خود بازگشت. این بازگشت، یک تحول صرفاً تاریخی یا جغرافیایی نبود، بلکه بازگشت به خویشتن الهی و توحیدی بود که تاریخ و جغرافیای ایران را ذیل آسمان معنوی توحید قرار داد. آثاری مانند «غرب‌زدگی» و «بازگشت به خویشتن» (از دهه سی شمسی به بعد) با نقد رویکرد تقلیدی به غرب، در این بیداری نقش داشتند.

پیامدهای جهانی

حیات معنوی اسلام، نظریه‌پردازان غربی را که در قرن بیستم سکولاریسم را سرنوشت حتمی بشر می‌دانستند، به بازبینی نظریاتشان واداشت. امروزه جهان اسلام با الهام از انقلاب ایران، هویت خود را بیرون از تصاویر القایی غرب جستجو می‌کند و اسلام به عنوان یک قطب فرهنگی جدید و قلب تپنده بیداری اسلامی ظهور کرده است.

جهان اسلام در طول تاریخ طولانی خود در رویارویی با مهاجمان و قدرت‌های بیگانه، واکنش‌های متفاوتی نشان داده که حاکی از پویایی فرهنگی و قدرت درونی آن است.

دفع یا هضم؟

تاریخ نشان می‌دهد که جهان اسلام همواره در برابر تهاجمات یکسان عمل نکرده است. در مواردی مانند جنگ‌های صلیبی، جهان اسلام بر قدرت نظامی و ایمانی خود تکیه کرد و مهاجمان را به طور کامل دفع نمود. اما در مواردی دیگر مانند حمله مغول، اگرچه ضربه نظامی سختی خورد، اما به دلیل غنای فرهنگی خود توانست مهاجمان را درون خود جذب و هضم کند؛ به طوری که مغول‌ها خود به مروّجان فرهنگ و دین اسلام تبدیل شدند.