هویت ایرانی 3

در علوم اجتماعی، تفکیک دقیقی میان قدرت فردی و قدرت اجتماعی وجود دارد. قدرت فردی توانایی شخص برای انجام کار با آگاهی و اراده خود است؛ اما قدرت اجتماعی زمانی پدید می‌آید که فرد بتواند بر اراده دیگران تأثیر بگذارد و آن‌ها را برای رسیدن به اهداف خود به خدمت بگیرد. هرگاه این قدرت اجتماعی برای رسیدن به اهدافی معین سازمان‌یافته شود، پدیده‌ای به نام سیاست شکل می‌گیرد. وجه محسوس و عینی سیاست، «قدرت» است که از طریق نظام سیاسی (مجموعه سازوکارهای اعمال سیاست‌ها) در جامعه جریان می‌یابد.

انواع قدرت: سخت در برابر نرم

قدرت به دو شکل اصلی اعمال می‌شود: قدرت سخت که آشکارا و با استفاده از ابزارهای خشن، زور و تهدید توسط نهادهای نظامی و انتظامی اعمال می‌گردد، و قدرت نرم که پنهان بوده و از طریق نفوذ در افکار و ارزش‌های فرهنگی و رسانه‌ای عمل می‌کند.

امروزه برخلاف گذشته، ابزار اصلی هژمونی رسانه‌ها هستند. رسانه‌ها با شکل‌دهی به افکار عمومی، سلطه را توجیه می‌کنند. نکته مهم این است که امروزه علاوه بر دولت‌ها، کنشگران فردی (مانند سلبریتی‌ها) نیز به دلیل ارتباطات گسترده مجازی، گاهی تأثیری بیشتر از دولت‌ها در ایجاد سلطه هژمونیک دارند.

در فلسفه سیاسی، تفاوت میان تبعیت از روی رضایت و تبعیت از روی اجبار، مفاهیم کلیدی مقبولیت و مشروعیت را می‌سازد. مقبولیت به این معناست که مردم با میل درونی و رضایت از قدرتی پیروی کنند. این در مقابل تبعیت با کراهت قرار دارد که ناشی از ترس و تهدید است. مفهوم دیگر، مشروعیت است که به معنای اعمال قدرت بر اساس یک نظام عقیدتی و ارزشی خاص است. مشروعیت حقیقی زمانی رخ می‌دهد که قدرت مطابق قوانین الهی و اراده تشریعی خداوند باشد.

نسبت مقبولیت و مشروعیت

این دو مفهوم لزوماً همیشه با هم نیستند. ممکن است قدرتی مقبول باشد (رضایت مردم را داشته باشد) اما نامشروع باشد (برخلاف احکام الهی باشد). برعکس، قدرتی ممکن است مشروع باشد اما به دلیل عدم آگاهی یا مخالفت مردم، مقبولیت نداشته باشد.

هرگاه قدرتی هر دو ویژگی را داشته باشد، یعنی هم با رضایت همراه باشد و هم به صورت رسمی در ساختار جامعه پذیرفته شود، به آن اقتدار می‌گویند. اقتدار، عالی‌ترین شکل قدرت پایدار در یک جامعه است.

هر جهان اجتماعی، علاوه بر هویت فرهنگی، دارای یک هویت سیاسی است که با پذیرش یک نظام سیاسی خاص شکل می‌گیرد. سیاست در هر جامعه‌ای مستقل عمل نمی‌کند، بلکه با نظام فرهنگی و نظام اقتصادی در تعامل دائم است. نظام فرهنگی، عقاید و ارزش‌های کلانی را ارائه می‌دهد که نظام سیاسی باید در راستای تحقق آن‌ها عمل کند.

نقش متقابل فرهنگ و سیاست

اگر نظام سیاسی به آرمان‌های فرهنگی جامعه وفادار بماند، نظام فرهنگی نیز اقتدار آن را تأمین و تقویت می‌کند. در این صورت، حاکمیت می‌تواند با مدیریت سیاسی خود به بسط و توسعه فرهنگ کمک کند. اما اگر نظام سیاسی از ارزش‌های فرهنگی عدول کند یا تحت تأثیر عوامل خارجی از اصول خود دور شود، اقتدار آن کاهش یافته و جامعه دچار بحران‌های هویتی و تعارض می‌گردد.

همچنین، اقداماتی مانند نوشتن شعار جمهوری فرانسه بر سردر کلیساها پس از قانون جدایی دین از سیاست، نمادی از فاصله گرفتن نظام سیاسی از ارزش‌های مذهبی (نظام فرهنگی سابق) و تغییر هویت سیاسی جامعه است.

ارسطو برای دسته‌بندی نظام‌های سیاسی از دو ملاک اصلی استفاده می‌کرد: کمیت افراد تأثیرگذار (یک نفر، اقلیت یا اکثریت) و روش تصمیم‌گیری (بر اساس فضیلت و حقیقت یا بر اساس خواست و میل نفسانی). بر این اساس، ارسطو ۶ نوع حکومت را معرفی می‌کند که به دو دسته اصلی مطلوب و منحرف تقسیم می‌شوند.

حکومت‌های مطلوب (بر مدار فضیلت)

• مونارشی (پادشاهی): حکومت یک فرد بر مدار فضیلت (مانند حکومت پاپ بر واتیکان).
• آریستوکراسی: حکومت اقلیتی از نخبگان بر اساس فضیلت و شایستگی.
• پولیتی (جمهوری): حکومت اکثریت مردم که بر اساس حقیقت و فضیلت فعالیت می‌کنند.

حکومت‌های منحرف (بر مدار خواست نفسانی)

• تیرانی (استبداد): حکومت یک فرد بر اساس خواست و میل شخصی و قدرت‌طلبی.
• الیگارشی: حکومت اقلیتی که فقط به دنبال منافع و میل خود هستند.
• دموکراسی: از نظر ارسطو، حکومت اکثریتی است که بر اساس خواسته‌های نفسانی و نه فضیلت عمل می‌کنند.

ارسطو و فارابی در این دسته‌بندی دیدگاه‌های مشترکی داشتند. فارابی نیز معتقد بود حقیقت تنها با یک ابزار شناخته نمی‌شود، بلکه عقل و وحی مکمل یکدیگر در شناخت حقیقت و اداره جامعه فاضله هستند.

دو الگوی مهم سیاسی در جهان امروز، لیبرال دموکراسی و جمهوری اسلامی هستند که ریشه‌های فرهنگی کاملاً متفاوتی دارند. لیبرال دموکراسی محصول جهان‌بینی غربی و اندیشه سکولار است. این نظام ادعا می‌کند که بر اساس خواست و اراده اکثریت مردم سازمان یافته و هدف اصلی آن تأمین آزادی به عنوان اساسی‌ترین ارزش اجتماعی است.

ویژگی‌های لیبرال دموکراسی

این نظام هیچ حقیقت یا فضیلت فطری و جهان‌شمولی را به رسمیت نمی‌شناسد. در این نگاه، لیبرالیسم به معنای جایز دانستن همه امور در قیاس با خواست و اراده انسان است، نه در قیاس با قوانین الهی. بنابراین، لیبرال دموکراسی یک حکومت کاملاً دنیوی و این‌جهانی است و ذاتاً نمی‌تواند رویکردی دینی پیدا کند.

الگوی جمهوری اسلامی (مردم‌سالاری دینی)

در مقابل، جمهوری اسلامی نظامی است که با فرهنگ توحیدی سازگار بوده و بر پایه مردم‌سالاری دینی بنا شده است. در این ترکیب، «جمهوری» به معنای حضور مؤثر مردم و «اسلامی» به معنای سازمان‌دهی فعالیت‌ها بر اساس عقاید و ارزش‌های اسلامی است.