تغییرات هویت اجتماعی

موقعیت اجتماعی به جایگاه و منزلتی اطلاق می‌شود که هر فرد در ساختار یک جامعه یا گروه اجتماعی به خود اختصاص می‌دهد. این موقعیت مانند صندلی خاصی است که حقوق و تکالیف مشخصی را برای فرد به همراه دارد. شکل‌گیری هویت اجتماعی فرد، نتیجه شناخت این موقعیت و عمل به وظایف مرتبط با آن است.

عوامل تعیین‌کننده موقعیت

بسیاری تصور می‌کنند موقعیت اجتماعی صرفاً تابع شغل است، اما در واقعیت عوامل متعددی نظیر علم، ایمان، تقوا، هنر و احترام در تعیین این جایگاه نقش اساسی دارند. برای مثال، یک عالم دینی یا یک هنرمند ممکن است از نظر شغلی درآمد بالایی نداشته باشد، اما به واسطه دانش یا هنر خود، موقعیت اجتماعی بسیار بالایی کسب کند.

انواع هویت در بدو تولد

هویت انسان شامل دو بخش انتسابی و اکتسابی است. هویت انتسابی (مانند جنسیت، نژاد یا قومیت) در بدو تولد و به صورت انفعالی در محیط خانواده به فرد تعلق می‌گیرد، بدون اینکه خود او نقشی در انتخاب آن‌ها داشته باشد.

در مقابل، هویت‌هایی نظیر دانشجو بودن، استاد دانشگاه بودن یا طرفدار یک تیم بودن، هویت‌های اکتسابی، اجتماعی و متغیر هستند که فرد با تلاش و انتخاب خود آن‌ها را به دست می‌آورد.

تحرک اجتماعی به معنای جابه‌جایی افراد یا گروه‌ها از یک موقعیت اجتماعی به موقعیت دیگر در نردبان طبقاتی جامعه است. این جابه‌جایی می‌تواند ابعاد مختلفی داشته باشد: صعودی (ارتقای جایگاه)، نزولی (تنزل جایگاه) و افقی (تغییر موقعیت بدون تغییر در منزلت کلی).

طبقه‌بندی بر اساس جهت حرکت

تحرک اجتماعی تنها به صعود محدود نمی‌شود. برای مثال، ارتقای یک معلم به استاد دانشگاه تحرک صعودی است، در حالی که تبدیل شدن یک مدیر فروش به کارمند ساده، تحرک نزولی محسوب می‌گردد. همچنین، تغییر محل کار (مثلاً از یزد به اصفهان) در همان رده شغلی، تحرکی افقی است.

طبقه‌بندی بر اساس نسل

تحرک اجتماعی را می‌توان از نظر زمانی نیز تقسیم کرد:

• تحرک درون‌نسلی: تغییراتی که در طول زندگی خودِ فرد رخ می‌دهد (مثلاً ارتقای شغلی از فرمانده جوخه به فرمانده دسته).
• تحرک میان‌نسلی: جابه‌جایی موقعیت فرد نسبت به والدینش (مثلاً فرزند یک کارمند که مهندس می‌شود).

جامعه‌پذیری و بازتولید

مسیری که برای شکل‌گیری هویت اجتماعی طی می‌شود جامعه‌پذیری نام دارد. بازتولید هویت اجتماعی به معنای انتقال هویت از نسلی به نسل دیگر است، به‌گونه‌ای که علیرغم تغییرات جزئی، ویژگی‌های اساسی آن هویت در طول زمان پایدار بماند.

انسداد اجتماعی به وضعیتی گفته می‌شود که در آن راه ارتقا و تحرک اجتماعی صعودی برای تمام یا بخشی از جامعه مسدود باشد. این پدیده مانع از آن می‌شود که افراد لایق، به‌ویژه در گروه‌های محروم، به جایگاه‌های متناسب با توانمندی‌های خود دست یابند.

ریشه‌های انسداد اجتماعی

انسداد اجتماعی معمولاً در جوامعی شدت می‌گیرد که موقعیت اجتماعی افراد بر اساس ویژگی‌های انتسابی (مانند نژاد یا جنسیت) تعیین می‌شود، نه ویژگی‌های اکتسابی و مهارت‌های فردی.

جوامع نژادی و اقتصادی

در تاریخ نمونه‌های بارزی از انسداد اجتماعی وجود دارد:

• جامعه آپارتاید: نمونه‌ای از جامعه مبتنی بر ارزش‌های نژادی که در آن امکان تحرک صعودی صرفاً برای یک نژاد خاص فراهم بود و سایر نژادها نادیده گرفته می‌شدند.
• جامعه سرمایه‌داری: در جوامعی که روابط بر اساس ارزش‌های اقتصادی شکل گرفته، تحرک صعودی عمدتاً مختص صاحبان ثروت است و هویت افراد بر اساس مالکیت اقتصادی آن‌ها تعریف می‌شود.

باز بودن راه تحرک اجتماعی نشان‌دهنده پویایی و عدالت در یک جهان اجتماعی است که در آن افراد با پشتکار و نوآوری می‌توانند موقعیت خود را ارتقا دهند.

در جوامع فئودالی (ارباب-رعیتی) غرب، موقعیت اجتماعی افراد به رابطه ارگانیک آن‌ها با زمین گره خورده بود. سلسله‌مراتب صلب این جامعه، تحرک اجتماعی را بسیار دشوار می‌کرد.

طبقه سوم در نظام فئودالی

جامعه فئودالی شامل دو قطب اصلی اشراف (زمین‌داران) و رعیت بود. اما گروهی به نام طبقه سوم (مردم عادی مثل صرافان، پیشه‌وران و بنایان) وجود داشتند که نه اشراف بودند و نه رعیت. این طبقه در ابتدا هویت منفی و پستی داشت و از نظر قانونی و اجتماعی فاقد هرگونه اعتبار بود، اما به دلیل کارکردها و فواید اقتصادی‌اش توسط جامعه تحمل می‌شد.

پیدایش فرهنگ فایده‌گرایی

تلاش طبقه متوسط برای بی‌اعتبار کردن اشراف، منجر به پذیرش معیار فایده‌مندی توسط عموم مردم شد. این نگاه به تدریج باعث شکل‌گیری فرهنگ فایده‌گرایی گشت. در این فرهنگ، ارزش انسان‌ها صرفاً بر مبنای میزان سودمندی آن‌ها سنجیده می‌شود و وضعیت اقتصادی تعیین‌کننده اصلی هویت اجتماعی می‌گردد.

نکته تاریخی مهم این است که ابتدا پذیرش عمومی این معیار اتفاق افتاد و سپس فرهنگ سیستماتیک فایده‌گرایی ظهور کرد که در آن هویت افراد به ثروت و جایگاه اقتصادی وابسته شد.

تعارض فرهنگی زمانی رخ می‌دهد که تغییرات هویتی افراد یا گروه‌ها خارج از مرزهای مقبول جهان اجتماعی باشد و با عقاید و ارزش‌های اساسی آن در تقابل قرار گیرد. این پدیده همواره با اضطراب و نگرانی‌های اجتماعی فراوانی همراه است.

علل تعارض فرهنگی

تعارض فرهنگی می‌تواند ریشه در دو منبع داشته باشد:

• علل درونی: ناشی از نوآوری‌ها و فعالیت‌های اعضای خودِ جهان اجتماعی که با سنت‌ها در تضاد است.
• علل بیرونی: ناشی از تأثیرپذیری از جهان‌های اجتماعی دیگر و فرهنگ‌های بیگانه.

هویت دینی در مقابل جهان سکولار

در یک جهان سکولار، هویت‌های دینی و معنوی اجازه بروز و ظهور در عرصه عمومی را ندارند. فعالیت‌هایی که هویت دینی را آشکار کنند (مانند حجاب) منع می‌شوند. برای مثال، جلوگیری از تحصیل دختران محجبه در برخی جوامع غربی، برخاسته از تقابل هویت دینی با مبانی سکولار آن جوامع است. در این جهان‌ها، قوانین الهی نمی‌توانند موضوع رای‌گیری قرار گیرند.

دیدگاه اسلام به مشاغل و هویت

برعکس نگاه فایده‌گرا، اسلام مشاغل را نه بر اساس سود اقتصادی، بلکه بر اساس آثار سازنده یا مخرب بر تربیت و هویت انسان ارزیابی می‌کند. بر همین اساس، زراعت (به دلیل کمک به تعالی و استقلال) مستحب، دلالی مکروه و مشاغلی مانند رباخواری حرام اعلام شده‌اند.