آلفرد آدلر

نظریه روان‌شناسی فردنگر آلفرد آدلر و مفاهیمی چون احساس حقارت، از تجربه‌های دوران کودکی او با بیماری و نقص جسمانی تاثیر پذیرفته‌اند. آدلر در دوران کودکی با ناتوانی‌های جسمی متعددی دست‌وپنجه نرم کرد و همین تجربه‌ها محرک شخصی او شدند تا مفاهیمی همچون احساس حقارت، جبران و حقارت جسمانی را به ارکان اصلی نظریه خود تبدیل کند. یکی از نخستین مفاهیمی که او مطرح کرد، «حقارت ارگانیک» یا عضوی بود؛ مفهومی که محصول دوره همکاری او با زیگموند فروید بود و فروید نیز در آن زمان بر اساس ارزیابی‌های خود، آن را تأیید کرد.

از نظر آدلر، احساس حقارت پدیده‌ای گریزناپذیر و در عین حال مفید است. این احساس از دوران نوزادی و به دلیل ناتوانی مطلق کودک در برابر محیط آغاز می‌شود و به عنوان یک نیروی محرکه سودمند، انسان را به سمت پویایی، رشد و خروج از ضعف برمی‌انگیزد. برای غلبه بر این احساس، انسان‌ها به مکانیسم جبران روی می‌آورند. با این حال، جبران احساس نقص جسمانی لزوماً به صورت تصویر آینه‌ای و مستقیم رخ نمی‌دهد؛ یعنی فرد دارای بدن ضعیف مجبور نیست حتماً ورزشکار شود، بلکه ممکن است در حوزه‌های دیگری مانند هنر یا نقاشی به سرآمدی دست یابد.

سیر تحول تفکر آدلر درباره هدف غایی رفتار انسان از سه مرحله عبور کرد: ۱- تهاجمی بودن، ۲- مقتدر بودن، و ۳- برتر بودن. او بعد از کنار گذاشتن پرخاشگری به عنوان تنها نیروی پویای پشت انگیزه‌ها، به سراغ مفاهیم والاتری رفت. او همچنین مفهوم «نرینه‌نمایی» (masculine protest) یا اعتراض مردانه را معرفی کرد که پدیده‌ای کاملاً فرهنگی است و ممکن است در هم زنان و هم مردان رخ دهد. در این پدیده، فرد برای فرار از ضعف، گرایشی افراطی به قدرت‌طلبی و تسلط نشان می‌دهد. آدلر در تبیین روان‌شناختی اعتراض مردانه، احساس حقارت را معادل با زنانگی و تلاش برای دستیابی به قدرت و جبران را معادل با مردانگی فرض می‌کرد.

در نهایت، آدلر در نظریه تکامل‌یافته خود میان دو مسیر تمایز قائل شد: تلاش برای برتری شخصی که مختص افراد روان‌رنجور است، و تلاش برای موفقیت که ویژگی افراد سالم است. افراد سالم با هدایت علاقه اجتماعی، به دنبال ارتقای شخصی به قیمت ضرر دیگران نیستند، بلکه به سوی کمال همگانی و رفاه بشریت گام برمی‌دارند.

یکی از اصول اساسی روان‌شناسی فردنگر آلفرد آدلر این است که تلقی‌ها و برداشت‌های ذهنی افراد، رفتار و کل شخصیت آن‌ها را شکل می‌دهند. انسان‌ها بر پایه واقعیت‌های عینی محض رفتار نمی‌کنند؛ بلکه کل سبک زیست و فرآیندهای رفتاری آن‌ها بر اساس تفسیر شخصی و ذهنی‌شان از واقعیت سازمان می‌یابند. نام‌گذاری این مکتب به عنوان «روان‌شناسی فردنگر» نیز منعکس‌کننده اعتقاد آدلر به تقسیم‌ناپذیری، یکپارچگی و منحصربه‌فرد بودن شخصیت انسان است. ویژگی‌های شخصیتی هر فرد تماماً منسجم و هماهنگ بوده و نباید به صورت ساختارهای مستقل مورد مطالعه قرار گیرند.

این یکپارچگی شخصیت به کمک یک هدف نهایی شکل می‌گیرد. دیدگاه آدلر درباره انگیزش، دیدگاهی غایت‌شناختی (teleological) است که رفتار انسان را بر اساس اهداف آینده و انتظارات توجیه می‌کند، نه علل ناشی از تجربه‌های گذشته. در قلب این رویکرد، مفهوم «غایت‌نگری خیالی» قرار دارد که آدلر آن را از اندیشه‌های فلسفی وایهینگر درباره عقایدی که وجود مادی ندارند (فلسفه انگارکه) الهام گرفته است. غایت‌نگری خیالی آرمانی ذهنی است که به عنوان نیرویی آرمان‌محور، کل رفتارهای ناهماهنگ فرد را منسجم و معنادار می‌سازد.

وراثت و محیط داده‌های خام و امکانات متنوعی را فراهم می‌کنند، اما هر فرد به کمک «نیروی خلاق» یا خودِ خلاق خویش، به شکلی منحصربه‌فرد هدف خیالی‌اش را طراحی و خلق می‌کند. فرآیند جهت‌گیری و تعیین هدف برتری شخصی یا موفقیت از سنین بسیار زود و معمولاً در حدود سنین ۴ یا ۵ سالگی توسط کودک آغاز می‌گردد. کودکان نازپرورده یا غفلت‌زده به دلیل مسائل دفاعی، اهدافی را برمی‌گزینند که بخش بزرگی از آن‌ها در سطح ناهشیار باقی می‌ماند؛ در حالی که کودکان ایمن اهدافی هشیار را گزینش می‌کنند. ذهن هشیار و ناهشیار در این نظریه دو بخش متخاصم نیستند، بلکه هسته‌های مکملی هستند که تحت سلطه سبک زندگی به صورت یکپارچه عمل می‌کنند. ناهشیار بخشی از هدف فرد است که به وضوح صورت‌بندی نشده و شخص درک کاملی از آن ندارد. در واقع، خرده‌هدف‌های روزمره و مقدماتی فرد به صورت هشیارانه تجربه می‌شوند؛ اما رابطه‌ی زنجیرواری که آن‌ها را به هدف نهایی برتری یا موفقیت پیوند می‌دهد معمولاً برای خود فرد پنهان و ناشناس است. مفهوم ناهشیار به عنوان وجه اشتراک بارزی میان نظریه‌های شخصیت یونگ، آدلر و فروید مطرح است، اما آدلر آن را در خدمت یکپارچگی سبک زندگی تبیین می‌کند. برداشت آدلر از ماهیت انسان نشان می‌دهد که تأثیر عوامل اجتماعی بر شخصیت بسیار بالا و تأثیرات ناهشیار در حد متوسط ارزیابی می‌شود و انسان‌ها مسئولیت کاملی در طراحی زندگی خویش دارند.

سبک زندگی در نظریه آلفرد آدلر، به ساختار بی‌همتا و متمایز شخصیت هر فرد اشاره دارد که در قالب عادات، رفتارها و شیوه‌های مواجهه با مسائل زندگی بروز می‌یابد. شخصیت و سبک زندگی منحصربه‌فرد هر شخص، حاصل تعامل دیالکتیک سه‌جانبه میان داده‌های زیستی (وراثت)، امکانات محیطی و جهت‌دهی نیروی خلاق فرد است. آدلر تأکید می‌کرد که سبک زندگی امری کاملاً پیش‌تعیین‌شده و جبری نیست؛ بلکه انسان‌ها فعالانه و به شکلی پویا سبک زندگی خود را طراحی کرده و خلق می‌کنند. شالوده این سبک زندگی بسیار زود شکل می‌گیرد. آدلر و فروید هم‌عقیده‌اند که استخوان‌بندی و شالوده پایه شخصیت انسان به صورتی پایدار در دوره ۵ سال اول رشد روان‌شناختی کودک قالب‌ریزی می‌شود. پس از سن ۵ سالگی، الگوهای روابط اجتماعی اولیه کودک به قدری نیرومند می‌شوند که تأثیرات ژنتیک و وراثت را کمرنگ می‌سازند.

سبک زندگی هر فرد خود را در سه مقوله اصلی زندگی نشان می‌دهد: کار، عشق و ازدواج (نحوه رفتار با دیگران). افراد از نظر سبک زندگی به چهار سنخ اصلی تقسیم می‌شوند: سنخ سلطه‌گر یا حکمران، سنخ گیرنده، سنخ اجتنابی، و سنخ سودمند اجتماعی. در این میان، سنخ گیرنده شایع‌ترین و رایج‌ترین شکل سبک زندگی در میان انسان‌هاست که در آن فرد انتظار دارد همه چیز را از دیگران دریافت کند. ویژگی مشترک سه سنخِ گیرنده، اجتنابی و سلطه‌گر این است که همگی فاقد علاقه اجتماعی کافی بوده و از این رو به لحاظ روانی آسیب‌پذیرند. در مقابل، افراد دارای سلامت روانی که سنخ سودمند اجتماعی را نشان می‌دهند، سبک زندگی انعطاف‌پذیری دارند؛ آن‌ها با وجود اینکه هدف نهایی‌شان ثابت است، رفتارهای خود را متناسب با شرایط تغییر داده و علاقه اجتماعی را ابراز می‌کنند.

آدلر معتقد بود سبک زندگی بر تمام وجود فرد سایه می‌اندازد، به طوری که حتی نحوه استفاده از بدن مانند نشستن، راه رفتن و وضعیت خوابیدن نیز به روشنی نمایانگر سبک زندگی فرد است. او اصرار داشت که تجارب و حالت‌های بدنی، بازتاب دهنده گرایش‌های روانی درونی هستند. برای نمونه، نحوه خوابیدن فرد سرنخ‌های جالبی درباره خصوصیات شخصیتی او به دست می‌دهد. فردی که به پهلو مچاله می‌خوابد یا فردی که به روی شکم می‌خوابد، هر یک الگوهای متفاوتی از سبک زندگی را بازنمایی می‌کنند که روان‌شناس آدلری می‌تواند آن‌ها را تحلیل کند.

آلفرد آدلر علاقه اجتماعی (social interest) را به عنوان معیار اصلی برای ارزیابی سلامت روانی و سنجش ارزش و ثمربخش بودن زندگی هر فرد معرفی می‌کند. از دیدگاه مکتب روان‌شناسی فردنگر، شالوده کلیه ناسازگاری‌های شخصیتی و روان‌رنجوری‌ها به طور کامل ثمره علاقه اجتماعی رشدنیافته و توجه افراطی به اهداف برتری‌جویانه شخصی است. آدلر معتقد بود که استعداد بالقوه برای علاقه اجتماعی، پدیده‌ای ذاتی و زیستی در انسان است؛ اما تحقق و شکوفایی این استعداد فطری عمیقاً به چگونگی برهمکنش‌های دوران کودکی و محیط بستگی دارد. این ایده تفاوت بنیادی با نظریه فروید دارد؛ چرا که فروید غریزه جنسی را عامل اصلی شخصیت می‌دانست، در حالی که آدلر بر علاقه و کشش‌های اجتماعی بی‌پایان پافشاری می‌کرد.

در تبیین رشد ناهنجار شخصیت، سه عامل بیرونی عمده شناسایی شده‌اند که مانع رشد علاقه اجتماعی می‌شوند و زمینه‌ساز ناسازگاری‌های روانی هستند: نقایص جسمانی اغراق‌آمیز، شیوه زندگی نازپرورده و مورد غفلت قرار گرفتن. آدلر توضیح می‌دهد که وجود نقایص جسمانی به تنهایی برای ایجاد ناسازگاری روانی کافی نیست، بلکه باید با احساس حقارت برجسته‌ای که زاده تفسیر خلاق فرد است همراه باشد. عامل دوم، سبک زندگی نازپرورده است که محور اغلب روان‌رنجوری‌ها به شمار می‌رود. این کودکان تمایلی مفرط به دائمی کردن رابطه انگلی خود با مادر دارند و هنگام جدا شدن از والدین وحشت‌زده شده و به اشتباه احساس غفلت و بی‌توجهی می‌کنند.

عامل سوم، کودکان غفلت‌زده و مورد سوءاستفاده هستند که با وجود شباهت به نازپرورده‌ها در علاقه اجتماعی ناچیز، به شدت به دیگران با سوءظن می‌نگرند و احتمال خطرناک بودنشان برای جامعه بیشتر است. تربیت خانوادگی نقش حساسی در رشد علاقه اجتماعی دارد. رفتارهای تربیتی مادر بدون توجه به تعبیر ذهنی خود کودک از آن‌ها عمل نمی‌کند، بلکه بازخوردها بستگی تام به تعبیر کودک دارد که به واسطه من خلاق او ساخته می‌شود. همچنین، خودکامگی و استبداد پدر مانع رشد علاقه اجتماعی کودک شده و به دلیل سوق دادن او به قدرت‌طلبی فردی، به سبک زندگی روان‌رنجور منجر می‌شود.

در روان‌شناسی فردنگر آدلر، عدم توانایی در چیرگی بر احساس طبیعی کهتری منجر به تثبیت و شدت یافتن آن می‌گردد؛ واکنشی افراطی که آدلر آن را «عقده حقارت» (inferiority complex) نام نهاد و آن را معادل با ناتوانی در حل مشکلات زندگی دانست. برای فایق آمدن بر این عقده، مکانیسم دفاعی جبران (compensation) اصلی‌ترین روش است. اما اگر این جبران شکل بیمارگونه و اغراق‌آمیز به خود بگیرد، منجر به «عقده برتری» (superiority complex) می‌شود؛ واکنشی افراطی برای جبران بیش از حد حقارت‌های عمیق درون که نشانه درماندگی پنهان است و نباید با سلامت روانی اصیل اشتباه گرفته شود.

افراد روان‌رنجور برای حفاظت از عزت‌نفس متزلزل خود در برابر رسوایی‌های اجتماعی، از تدابیری به نام «گرایش‌های محافظ» سود می‌جویند. این گرایش‌ها تفاوت‌های ساختاری با مکانیسم‌های دفاعی فروید دارند: مکانیسم‌های دفاعی فروید منحصراً در سطح ناهشیار عمل می‌کنند تا از خود در برابر اضطراب غریزی محافظت نمایند؛ اما گرایش‌های محافظ آدلر می‌توانند هشیار یا ناهشیار باشند و هدف آن‌ها محافظت از عزت‌نفس است. آدلر گرایش‌های محافظ را عمدتاً در زمینه روان‌رنجوری معرفی می‌کند. این گرایش‌ها در غایت رفتاری خود، فرآیندهایی خودشکن هستند، زیرا اهداف خودخواهانه فرد مانع از دستیابی به احساس اصیل عزت‌نفس می‌گردد.

سه مقوله اصلی گرایش‌های محافظ شامل بهانه‌تراشی، پرخاشگری و کناره‌گیری است. بهانه‌تراشی رایج‌ترین گرایش است که با عبارت‌های کلامی مانند «بله، اما» و «فقط اگر» برای فریب خویشتن استفاده می‌شود. پرخاشگری نیز جهت حفظ عزت‌نفس به اشکال تحقیر، اتهام و متهم کردن خود ظاهر می‌شود؛ رفتار متهم کردن خود (مانند مازوخیسم یا افسردگی) روشی ناهشیار برای آزار دادن نزدیکان و محافظت از احساس برتری کاذب است. در نهایت، کناره‌گیری روشی است که افراد با ایجاد فاصله بین خود و مشکلات زندگی، از مواجهه با مسائل می‌گریزند. آدلر چهار روش کناره‌گیری را معرفی کرد: واپس‌روی، بی‌تحرکی، تردید و مانع‌تراشی. واپس‌روی برخلاف فروید می‌تواند هشیارانه و برای جلب توجه رخ دهد. تردید نیز تلاشی زمان‌بر است که در بستر وسواس‌ها برای اتلاف وقت و توجیه فرار عاقلانه به کار می‌رود.

در روان‌شناسی فردنگر آدلر، سه روش نخستین و اصلی برای ارزیابی شخصیت و ورود به زندگی روانی فرد عبارتند از: ترتیب تولد، خاطرات نخستین و رؤیاها. در مورد ترتیب تولد، آدلر معتقد بود که برداشت ذهنی فرد از موقعیت خانوادگی خود، تأثیر بسیار مهم‌تر و قطعی‌تری نسبت به مرتبه عددی واقعی تولد او بر شخصیت دارد. فرزندان اول معمولاً گذشته‌نگر، بدبین به آینده، اقتدارطلب و مقاوم در برابر تغییر هستند؛ آن‌ها به دلیل تجربه خلع قدرت با تولد فرزند دوم، بیشتر در معرض بزهکاری و روان‌رنجوری قرار دارند. فرزندان دوم با رقابت‌جویی شدید، جاه‌طلبی و خوش‌بینی به آینده رشد می‌کنند. فرزندان آخر هرچند خلع قدرت نمی‌شوند، اما به دلیل نازپرورده بودن ممکن است فاقد حس همکاری بار بیایند. تک‌فرزندان نیز به دلیل همنشینی بیشتر با بزرگسالان، بالیدگی و پختگی اجتماعی زودهنگامی را نشان می‌دهند.

خاطرات نخستین به عنوان دومین دروازه، خود سازنده سبک زندگی نیستند؛ بلکه برعکس، سبک زندگی فعلی فرد است که تعیین می‌کند کدام خاطرات خاص یادآوری و بازسازی شوند. رؤیاها نیز برخلاف دیدگاه فروید که آن‌ها را ابزاری برای ارضای امیال سرکوب‌شده کودکی می‌دانست، با حال و آینده مرتبط بوده و ابزاری خودفریب‌دهنده هستند تا حل مسائل کنونی را بدون تکیه بر عقل سلیم پیش ببرند. از نظر ساختار نظری، نظریه آدلر از نظر ملاک ابطال‌پذیری ضعیف است و تعاریف عملیاتی دقیقی ندارد؛ این نظریه از نظر تولید پژوهش اندکی بالاتر از متوسط و از نظر سادگی در حد متوسط ارزیابی می‌شود.

اهداف اصلی روان‌درمانی آدلر بر اساس الگوی آسیب‌شناسی او، تقویت جسارت، فروکاستن احساس حقارت و ترغیب به گسترش علاقه اجتماعی است. درمانگر آدلری تلاش می‌کند با صمیمیت، صراحت و طنزگویی، علاقه اجتماعی درمان‌جو را غنی سازد. شایان ذکر است که ارزیابی مراجع در سه سطح کودک، والد و بالغ مربوط به نظریه تحلیل تبادلی است و ارتباطی با آدلر ندارد. آدلر در درمان کودکان ترجیح می‌داد مداخلات را در حضور والدین و معلمان انجام دهد تا بعد اجتماعی مسائل بهتر درک شود. اندیشه‌های آدلر تأثیر زیادی بر نظریه‌های شناختی بعدی گذاشت؛ برای مثال، مفهوم باورهای غیرمنطقی در نظریه آلبرت الیس بیشترین وجه اشتراک را با نظریه آدلر دارد، هرچند اصطلاح استبداد بایدها به کارن هورنای تعلق دارد.