اریک فروم

خاستگاه‌های نظری روانکاوی انسان‌گرا

روانکاوی انسان‌گرا (Humanistic Psychoanalysis) مکتب فکری ویژه‌ای است که توسط اریک فروم پایه‌گذاری شد. فروم ترجیح می‌داد رویکرد روان‌شناختی خود را انسان‌گرایی دیالکتیک (Dialectic Humanism) بنامد، زیرا این نظریه بر مبنای ترکیب پویا و دیالکتیکی دیدگاه‌های جامعه‌شناختی کارل مارکس و اصول روانکاوی زیگموند فروید استوار شده بود. این مکتب را نباید با روان‌شناسی وجودی (Existential Psychology) اشتباه گرفت، گرچه نقاط مشترکی با آن دارد. فروم در تدوین دیدگاه‌های خود، علاوه بر آموزه‌های اخلاقی و مذهبی خاخام‌های انسان‌گرا، به شدت تحت تأثیر پژوهش‌ها و نوشته‌های یوهان ژاکوب باخوفن درباره جوامع زن‌سالار (Matriarchal Societies) قرار داشت؛ بر خلاف فروید که معتقد بود جوامع اولیه بشری ساختاری پدرسالارانه داشته‌اند. مفهوم محوری و اساسی که با نام فروم در روان‌شناسی تداعی می‌شود، از خودبیگانگی است؛ این در حالی است که مفاهیمی چون «اضطراب اساسی» با نام کارن هورنای و «شخصیت‌شناسی» با نام هنری موری شناخته می‌شوند.

رشد شخصیت و تطابق‌های زیستی در پهنه زندگی

فروم معتقد بود که رشد فردی در دوران کودکی با کل تاریخ تکاملی نوع بشر در رسیدن به استقلال و فردیت کاملاً موازی است. همان‌طور که بشریت در طول تاریخ با جدا شدن تدریجی از طبیعت و کسب آزادی بیشتر، امنیت اولیه خود را از دست داد، کودک نیز با رشد سن و فاصله گرفتن از والدین، آزادی بیشتری کسب می‌کند اما هم‌زمان احساس ناامنی و تنهایی او عمیق‌تر می‌شود.

فروم در زمینه زمان شکل‌گیری شخصیت تفاوت‌های آشکاری با فروید داشت. در حالی که فروید بر این باور بود که شخصیت انسان پس از ۵ سال اول زندگی تثبیت شده و تغییر محسوسی نمی‌کند، فروم تأکید داشت که رویدادها و تجربیات بعدی زندگی نیز تأثیری هم‌طراز با سال‌های نخستین کودکی بر منش و روان فرد دارند. با این حال، فروم نقش تفاوت‌های زیستی و ژنتیک را نادیده نمی‌گرفت؛ او معتقد بود که موهبت‌های ژنتیکی هر فرد تعیین‌کننده تفاوت در نحوه واکنش او به محیط‌های کاملاً یکسان است و بستر اولیه رشد را فراهم می‌آورد.

ارزیابی علمی نظریه فروم

از منظر روش‌شناسی علمی و ارزیابی‌های تجربی، نظریه شخصیت اریک فروم با انتقادهایی همراه بوده است. ارزیابان علمی معتقدند این نظریه از نظر تولید پژوهش علمی و فرضیه‌سازی بسیار پایین ارزیابی می‌شود؛ زیرا مفاهیم آن به گونه‌ای انتزاعی و کیفی فرمول‌بندی شده‌اند که فرضیه‌های حاصل از آن‌ها نه به راحتی در آزمایشگاه اثبات‌پذیر هستند و نه از نظر منطقی قابلیت ابطال‌‌پذیری تجربی دارند. فروم بیشتر به عنوان یک نظریه‌پرداز اجتماعی و فیلسوف شناخته می‌شود تا یک روان‌شناس تجربی، و همین امر باعث شده است که کارایی علمی مدل او از سوی روان‌شناسان اثبات‌گرا مورد تردید قرار گیرد.

مفهوم تنگنای انسان

اریک فروم در بررسی ابعاد وجودی انسان به اصطلاح تنگنای انسان (Human Dilemma) اشاره می‌کند. این تنگنا ناشی از یک تضاد عمیق ساختاری است: انسان از یک سو از توانایی تفکر و قابلیت استدلال منحصر‌به‌فردی برخوردار است که او را از جهان حیوانات متمایز می‌سازد و از سوی دیگر، فاقد مکانیسم‌های غریزی زیست‌شناختی نیرومند برای سازگار شدن با تغییرات سریع دنیا است. این وضعیت تعارض‌آمیز موجب بروز اضطراب عمیق وجودی می‌شود.

تضاد میان آزادی و امنیت در بستر تاریخ

به عقیده فروم، میان آزادی و امنیت یک رابطه معکوس و تناقض‌آمیز وجود دارد؛ انسان امروزی هرچه آزادتر باشد، احساس امنیت او کمتر است و احساس تنهایی و انزوای بیشتری را تجربه می‌کند. فروم در تحلیل تاریخی خود، دوران قرون وسطی را آخرین دوران ثبات، امنیت و احساس تعلق بشر تلقی می‌کند. با آغاز رنسانس و فروپاشی نظام فئودالی، اگرچه آزادی‌های فردی و اجتماعی انسان گسترش یافت، اما در مقابل، امنیت روانی و احساس تعلق او به شدت تضعیف شد. در نتیجه، مردم در جهان امروز برای کاهش دادن اضطراب ناشی از تنهایی و بازیابی امنیت ازدست‌رفته، تلاش می‌کنند از آزادی به دست آمده بگریزند که به آن گریز از آزادی می‌گویند.

مکانیسم‌های گریز از آزادی

فروم سه مکانیسم اصلی را برای گریز از اضطراب آزادی معرفی می‌کند. نخستین مکانیسم، همنوایی بدون اراده (سازش‌کاری) است. در این مکانیسم، شخص برای کاهش تنهایی، تمام تفاوت‌های خود را با دیگران از بین می‌برد و با جامعه همرنگ می‌شود. او امنیت را به بهای از دست دادن خویشتن و اصالت فردی به دست می‌آورد و یک خویشتن ساختگی را جایگزین هویت واقعی خود می‌کند. این چرخه معیوب ناتوانی و تسلیم، تنها با دست‌یابی به آزادی مثبت یا خودپرورانی قطع می‌گردد.

دومین مکانیسم، ویرانگری (Destructiveness) است. هدف این مکانیسم نابود کردن یا آسیب زدن به دیگران و جهان پیرامون است تا از این طریق، احساس ناتوانی فرد جبران شود. ویرانگری برخلاف سادیسم و مازوخیسم، برای کاهش احساس ناتوانی نیازی به برقراری یا حفظ ارتباط پیوسته با دیگری ندارد. فروم معتقد است افراد رفتارهای تخریبی خود را پشت نقاب‌های مقدسی مانند عشق، وطن‌پرستی، وظیفه و وجدان توجیه می‌کنند.

سومین مکانیسم، روابط همزیستی والد-فرزند (سادیسم و مازوخیسم) است. در این روابط، وابستگی شدیدی حاکم است. خودآزاری (مازوخیسم) حاصل فرآیند بلعیده شدن توسط دیگری است که در آن فرد از خویشتن چشم می‌پوشد. در مقابل، دیگرآزاری (سادیسم) حاصل فرآیند بلعیدن دیگران است که در آن فرد تلاش می‌کند بر دیگران تسلط کامل یابد؛ یکی از گرایش‌های سادیستی، تمایل به ایجاد و تماشای رنج عاطفی یا جسمانی دیگران به قصد اعمال تسلط است. در تضاد با این رابطه، در رابطه ترک - ویران‌سازی، واکنش کودک مبتنی بر فاصله گرفتن و جدایی فعال یا منفعل از والدین به دلیل رفتارهای مسلط آن‌هاست.

نیازهای ثانویه یا وجودی

اریک فروم نیازهای انسان را به دو دسته اولیه (زیستی) و ثانویه (وجودی) تقسیم می‌کند. نیازهای روان‌شناختی ثانویه ریشه زیستی مستقیم ندارند، بلکه محصول تکامل فرهنگ انسان و تلاش او برای یافتن معنا در زندگی و اجتناب از دیوانگی هستند. بیماران با علائم روان‌شناختی در واقع به دنبال ارضای همین نیازهای بنیادی نظیر ارتباط، تعالی، هویت و ریشه‌داری هستند. فروم پنج نیاز وجودی اصلی را همراه با ابعاد مثبت (سازنده) و منفی (غیرسازنده) آن‌ها معرفی می‌کند.

پنج نیاز بنیادی وجودی

۱. نیاز به ارتباط (Relatedness): تلاش برای پیوند با دیگران. بعد مثبت و سازنده آن عشق زاینده است که شامل چهار عنصر حیاتی یعنی اهمیت دادن (غمخواری)، مسئولیت، احترام و شناخت می‌باشد. بعد غیرسازنده آن شامل سلطه‌پذیری یا سلطه‌جویی است که در صورت شکست کامل در ارضای این نیاز، فرد دچار خودشیفتگی بیمارگون می‌شود.

۲. نیاز به تعالی (Transcendence): نیاز به فراتر رفتن از حالت انفعالی موجودات دیگر. بعد مثبت آن خلاقیت و آفرینش است و بعد منفی آن پرخاشگری بیمارگون یا تخریب است که به معنای کشتن به انگیزه‌هایی غیر از بقای مادی است.

۳. نیاز به ریشه‌دار بودن (Rootedness): نیاز به احساس تعلق و پیوند با جهان. بعد مثبت آن یکپارچگی است که مستلزم خروج فعالانه فرد از حوزه قدرت مادر و برقراری ارتباط خلاق با دنیا است. بعد منفی آن تثبیت (عدم تمایل به فراتر رفتن از امنیت مادری) است. ملی‌گرایی مفرط یکی از راه‌های بسیار ناسالم برای ارضای این نیاز است که فروم آن را نوعی میل به زنا با محارم و بازگشت به امنیت مادرانه می‌داند.

۴. نیاز به هویت (Identity): نیاز به داشتن احساس خویشتن منحصر‌به‌فرد. بعد مثبت آن فردیت و بعد منفی آن همرنگی با گروه یا سازگاری با جامعه است. جالب اینکه انسان‌های نخستین هویت خود را کاملاً در ارتباط با قبایل خود تعریف می‌کردند و خود را مستقل از گروه نمی‌دیدند.

۵. نیاز به چارچوب جهت‌گیری (Frame of Orientation): نیاز به نقشه مسیر برای درک جهان. تمام انسان‌ها بدون استثنا به این نیاز دارند. انتخاب یک چارچوب جهت‌گیری خردمندانه به ادراک عینی و واقعی جهان منجر می‌شود، در حالی که جهت‌گیری ناخردمندانه منجر به یک دید کاملاً ذهنی و قطع کامل تماس با واقعیت عینی می‌گردد. این جهت‌گیری نیاز به یک شیء مورد تقدیس (Object of Devotion) دارد که هدفی غایی است که به زندگی معنا می‌دهد.

علاوه بر این پنج نیاز، فروم بر اهمیت تحریک و تهییج محیطی تأکید می‌کند؛ زیرا مغز انسان برای عملکرد در سطوح بالاتر و حفظ هشیاری فعال، به محرک‌های بیرونی نیاز دارد.

بازتعریف عقده ادیپ و مبنای دلبستگی به مادر

اریک فروم در تحلیل روابط اولیه والد-فرزند، به ویژه رابطه با مادر، تفاوت‌های بنیادینی با دیدگاه سنتی روانکاوی کلاسیک زیگموند فروید دارد. فروم برخلاف فروید معتقد بود که دلبستگی اولیه و شدید کودک به مادر بر پایه نیاز مفرط جنسی شکل نمی‌گیرد، بلکه اساساً بر نیاز به امنیت استوار است. در این زمینه، فروم با نظریات هری استک سالیوان هم‌عقیده بود و تأکید داشت که نوزاد انسان به دلیل درماندگی زیستی اولیه خود، مادر را به عنوان پناهگاهی مطمئن و ایمن برای بقا برمی‌گزیند و این پیوند حیاتی، در درجه اول جنبه حفاظتی و حمایتی دارد.

علل و پیامدهای روان‌شناختی تثبیت در مادر

در پویایی‌شناسی روانی فروم، تمایلات و تلاش‌های جنسی فرد علت اصلی و زیربنایی تثبیت در مادر به شمار نمی‌روند. فروم استدلال می‌کرد که این تمایلات جنسی خود نتیجه و حاصل تثبیت در مادر هستند، نه علت ایجاد آن. به عبارت دیگر، ریشه دلبستگی شدید به مادر بر نیاز به امنیت استوار است و هنگامی که فرد در این مرحله ایمن‌خواهانه متوقف یا تثبیت می‌شود، روان او ممکن است در مراحل بعدی رشد، این وابستگی شدید را در قالب تکانه‌های جنسی هدایت کند.

علاوه بر این، فروم همانند فروید معتقد بود که امیال مربوط به زنا با محارم (عقده ادیپ) پدیده‌هایی همگانی هستند و تنها در افراد روان‌رنجور مشاهده نمی‌شوند. با این حال، تفاوت بزرگ او با فروید در این بود که فروم این امیال را به مسائل جنسی محدود نمی‌کرد، بلکه آن‌ها را شامل تمایل عمیق روان‌شناختی برای بازگشت به رحم مادر، پناه بردن به امنیت بی‌قیدوشرط مادری و فرار از اضطراب استقلال می‌دانست.

همزیستی نامشروع و مادرسالاری در تاریخ بشر

شدیدترین شکل آسیب‌شناختی این دلبستگی عاطفی، همزیستی نامشروع (Incestuous Symbiosis) نام دارد. در این حالت، فرد چنان با مادر یا جانشین‌های او ادغام می‌شود که هویت فردی‌اش به طور کامل زایل شده و استقلال شخصی خود را فاقد ارزش می‌بیند. او توانایی تصمیم‌گیری مستقل را از دست داده و در وضعیت وابستگی مطلق باقی می‌ماند.

فروم همچنین در بستر تکامل اجتماعی معتقد بود که جوامع اولیه بشری ماهیتی مادرسالار (Matriarchal) داشته‌اند که در آن پیوندهای مادری و ارزش‌های مراقبتی حاکم بوده است؛ بر خلاف فروید که جوامع اولیه را پدرسالار می‌دانست.

تعریف منش در روانکاوی انسان‌گرا

اریک فروم منش (Character) را به عنوان یک نظامی نسبتاً پایدار و غیرغریزی تعریف می‌کند که در جریان جامعه‌پذیری و بستر فرهنگ شکل می‌گیرد و جایگزین فقدان غرایز کافی در انسان برای برقراری ارتباط با دنیا و دیگران می‌شود. فروم جهت‌گیری‌های منش را به دو گروه کلی ثمربخش (سازنده) و بی‌ثمر (غیرسازنده) تقسیم می‌کند. او تأکید دارد که صفت‌های منشی غیرسازنده کاملاً منفی و مخرب نیستند، بلکه هرکدام آمیزه‌ای از جنبه‌های مثبت و منفی را در خود دارند.

چهار جهت‌گیری منش غیرسازنده

۱. منش دریافت‌کننده (Receptive): این افراد معتقدند منبع همه چیزهای خوب در بیرون از آن‌ها قرار دارد و تنها راه به دست آوردنشان، دریافت از دیگران است. این منش شباهت زیادی به سنخ دهانی فروید و سنخ تسلیم‌گر کارن هورنای دارد. صفات مثبت آن شامل وفاداری، پذیرش و اعتماد است، در حالی که انفعال و سلطه‌پذیری از ویژگی‌های منفی آن به شمار می‌روند.

۲. منش بهره‌کش (Exploitative): این افراد معتقدند چیزهای خوب بیرون را باید از طریق پرخاشگری، زور یا حیله تصاحب کنند. این منش همتای سنخ دهانی-پرخاشگر فروید و سنخ پرخاشگر هورنای است، نه سنخ مقعدی. ویژگی‌های مثبت آن شامل اعتماد به نفس، جذابیت، تکانشی بودن و ابتکار عمل است، در حالی که فریبکاری و غصب دارایی‌های دیگران جنبه‌های منفی آن هستند.

۳. منش محتکر (Hoarding): این افراد امنیت خود را با حفظ و نگهداری دارایی‌ها، افکار و احساسات خود کسب می‌کنند و در برابر هرگونه تغییر شدیداً مقاوم بوده و از چیزهای نو بیزارند. فروم این منش را با تمایل زیستی به امور غیرزنده (از جمله مدفوع) مرتبط می‌دانست. این منش بیشتر در قرن‌های ۱۸ و ۱۹ و در کشورهای با اقتصاد باثبات متوسط و اخلاق پروتستان رواج داشت، نه در جوامع مدرن سرمایه‌داری.

۴. منش بازاری (Marketing): محصول مستقیم جوامع مدرن سرمایه‌داری است. در این جهت‌گیری، ارزش شخصی افراد در گرو توانایی معامله و فروش شخصیت خود به عنوان یک کالا در بازار کار است. برای این افراد، تخصص و مهارت‌های درونی ملاک اصلی نیست، بلکه بسته‌بندی خوب، لبخند زدن و رفتارهای هماهنگ با خواست جامعه اهمیت دارد. این افراد به دلیل نداشتن اصول ارزشی ثابت، دچار ازخودبیگانگی کامل بوده و فاقد امنیت عمیق و اصالت هستند.

پژوهش‌های تجربی بر منش بازاری

ارزیابی تجربی منش بازاری عمدتاً با استفاده از شاخص جهت‌گیری مصرف‌کننده سندرز (Sanders Consumer Orientation Index یا SCOI) انجام می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهند افرادی که در این مقیاس نمره بالایی کسب می‌کنند، مضطرب‌تر و عصبانی‌تر بوده و مروج رقابت و نابرابری اجتماعی هستند.

منش ثمربخش و سازنده

اریک فروم جهت‌گیری ثمربخش یا سازنده (Productive Orientation) را به عنوان یک وضعیت آرمانی توصیف می‌کند که هیچ جامعه‌ای به طور کامل به آن دست نیافته است. در زندگی واقعی، شخصیت انسان‌ها همواره ترکیبی از جهت‌گیری‌های ثمربخش و بی‌ثمر است. جهت‌گیری سازنده صفت‌های غیرسازنده را نابود نمی‌کند، بلکه آن‌ها را تغییر داده و به صفات سازنده تبدیل می‌کند؛ به عنوان مثال، خساستِ یک منش محتکر را به اقتصادی بودنِ استوار و منظم تبدیل می‌نماید. در منش ثمربخش، عشق به خود بر عشق به سایرین تقدم دارد و کار صرفاً ابزاری برای تأمین معاش نیست، بلکه وسیله‌ای برای خودابرازی خلاق و تجلی استعدادها است.

ریشه آسیب‌های روانی و خودشیفتگی بیمارگون

فروم معتقد بود که ریشه اختلالات روان‌شناختی و آسیب‌های روانی اساساً در روش‌ها و الگوهای جامعه‌پذیری، یعنی نحوه برخورد و ارتباط فرد با جامعه و دیگران نهفته است. او شدیدترین شکل آسیب‌های روانی را ناشی از خودشیفتگی بیمارگون (Malignant Narcissism) می‌دانست. در این حالت، تمام علایق فرد به خودش محدود می‌شود. خودشیفتگی بیمارگون زیربنای اصلی خودبیمارانگاری جسمانی و همچنین خودبیمارانگاری اخلاقی (اشتغال ذهنی وسواسی و احساس گناه نسبت به اشتباهات گذشته) است. فرد خودشیفته هنگام مواجهه با انتقادهای شدیدی که توان مقابله با آن‌ها را ندارد، خشم خود را به درون منحرف می‌کند که این امر منجر به افسردگی شدید و احساس بی‌ارزشی می‌گردد. این حالت فرد را از برقراری پیوندهای عاطفی سازنده با جهان بیرون بازمی‌دارد.

مرده‌گرایی (Necrophilia)

یکی دیگر از آسیب‌های شدید شخصیتی در نظریه فروم، مرده‌گرایی (Necrophilia) است. شخصیت‌های مرده‌گرا کشش عمیقی به سمت امور غیرزنده، تاریکی، مرگ و خرابکاری دارند. این افراد بر خلاف تصور عامه، شدیداً طرفدار نظم و قانون آهنین هستند و بیشتر احساس زنده بودن خود را در همراهی با مفاهیمی مثل مرگ و مراسم تدفین می‌یابند. آن‌ها عاشق تکنولوژی و ابزارهای پیچیده مادی هستند و از طبیعت زنده بیزارند. فروم منش آدولف هیتلر را تجسم عینی و بارزی از شخصیت ویرانگر و مرده‌گرا می‌دانست که از نابودی زندگی لذت می‌برد.

ماهیت روان‌درمانی انسان‌گرا

روان‌درمانی اریک فروم که با نام روانکاوی انسان‌گرا (Humanistic Psychoanalysis) شناخته می‌شود، بر خلاف مدل‌های صرفاً غریزی یا عصب‌شناختی، بر پایه روابط بین‌فردی و پیوند واقعی، مخلصانه و همدلانه میان انسان با انسان (یعنی رابطه بی‌واسطه درمانگر با بیمار) بنا شده است. فروم معتقد بود درمانجوها با علائم روان‌شناختی مختلف، در اصل به دنبال ارضای نیازهای بنیادی و وجودی خود نظیر ارتباط، تعالی، هویت، ریشه‌دار بودن و جهت‌یابی هستند که در جامعه سرکوب شده‌اند. در این درمان، اگرچه وجود پدیده‌های روانکاوانه سنتی نظیر انتقال و انتقال متقابل تایید شده و انکار نمی‌گردد، اما فروم تأکید داشت که این پدیده‌ها نباید رابطه را کاملاً تحت‌الشعاع قرار دهند؛ ورای این قالب‌ها، درمانگر و بیمار باید به عنوان دو انسان واقعی با اخلاص کامل با هم ارتباط برقرار کنند تا شفا حاصل شود.

تحلیل رؤیا و کتاب زبان از یاد رفته

یکی از برجسته‌ترین، خلاقانه‌ترین و محوری‌ترین روش‌های فروم در فرآیند روان‌درمانی برای دسترسی به لایه‌های پنهان روان، تحلیل رؤیا بود. فروم برای تحقق ارتباط عمیق با درمانجو، از او می‌خواست رؤیاهایش را برملا کند. او کتابی مشهور تحت عنوان «زبان از یاد رفته» (The Forgotten Language) نگاشته است که به طور کامل به فرآیند تحلیل رؤیا اختصاص دارد. فروم رؤیا را به عنوان یک زبان نمادی و بیانی بسیار فراگیر معرفی کرد که به عنوان زبان نمادی همگانی بشر عمل می‌کند و به جای پنهان کردن تمایلات، آن‌ها را آشکار می‌سازد.

ویژگی‌های نمادها در رؤیا

برخلاف روانکاوی کلاسیک فروید که نمادهای رؤیا را دارای معانی ثابت و از پیش‌تعیین‌شده می‌دانست، فروم تأکید داشت که نمادها در رؤیا همواره معانی یکسان و ثابتی برای تمامی انسان‌ها ندارند. معنای هر نماد بستگی مستقیم به تفاوت در شرایط زیستی، تجربیات زیسته و پیشینه زندگی هر شخص دارد. به عنوان مثال، نماد آتش ممکن است برای یک فرد به دلیل تداعیِ شومینه گرم خانه، نمادی از گرما، امنیت، پناهگاه و عشق باشد، اما برای فردی دیگر که خانه خود را در حریق از دست داده است، نمادی از مرگ، ویرانی، از دست رفتن دارایی و وحشت عمیق تلقی شود.