دیدگاه روانکاوی

پیدایش روانکاوی و فرض‌های بنیادین آن

پیدایش روانکاوی کلاسیک با مطالعه اختلال هیستری آغاز شد. در کارهای اولیه ژان مارتین شارکو و زیگموند فروید، بیماران مبتلا به هیستری نشانه‌هایی مانند فلج، کوری و ناشنوایی نشان می‌دادند که هیچ‌گونه مبنای عصب‌شناختی یا عضوی مشخصی در بدن آن‌ها نداشت. این تجربه نشان داد که فرایندهای روانی پنهان می‌توانند تأثیرات عمیقی بر جسم بگذارند. تحول بعدی با کشف روش «معالجه از طریق صحبت» توسط پزشک برجسته، جوزف برویر، در جریان درمان بیماری به نام آنآ رخ داد. این روش خلاقانه بالینی که بعداً پایه روانکاوی قرار گرفت، اثبات کرد که گفتگو درباره تعارضات درونی می‌تواند نشانه‌های بیماری را کاهش دهد. امروزه تمام درمان‌هایی که بر گفتگوی شفاهی درمانگر و بیمار استوارند، مانند درمان‌های وجودی، شناختی - رفتاری و خانواده‌درمانی، تا حدودی مدیون این کشف بالینی هستند.

یکی از ارکان اساسی این رویکرد، فرض جبر روانی است. بر اساس این اصل، هیچ رویداد روانی تصادفی یا بی‌معنی نیست. رفتارهایی مانند رویاها، فراموش کردن بی‌دلیل قرارها، و لغزش‌های کلامی روزمره همگی تجلی هوشیار یک آرزو یا تعارض ناهشیار هستند و معنا و هدفی پنهان را دنبال می‌کنند. از دیدگاه روان‌پویشی، رفتاری سالم تلقی می‌شود که شخص از انگیزه‌های واقعی نهفته در پس آن باخبر باشد، در حالی که ریشه رفتارهای مشکل‌دار همگی ناهشیار است.

فروید شخصیت انسان را از شش زاویه مختلف بررسی کرد. یکی از این دیدگاه‌ها، زاویه اقتصادی است که به بررسی چگونگی توزیع، تغییر شکل و جریان مصرف انرژی روانی یا همان لیبیدو اختصاص دارد. بر خلاف باورهای اولیه، انرژی لیبیدو منحصراً بر فعالیت‌های جسمانی متمرکز نیست، بلکه منبع اساسی هرگونه رفتار پویا است و فرآیندهای شناختی و ذهنی مانند فکر کردن، یادآوری، احساس و ادراک را نیز هدایت و تکامل می‌دهد. دیدگاه دیگر، زاویه انطباقی است که ابتدا توسط فروید مطرح شد اما بعدها توسط هارتمن پرورش یافت و به آمادگی فطری فرد برای تعامل با محیط می‌پردازد.

در نهایت، رویکرد روان‌پویشی تاکید دارد که وقایع درونی و فرایندهای پنهان ذهن نقش بسیار عمده‌تر و اساسی‌تری نسبت به وقایع بیرونی و محیطی در شکل‌گیری شخصیت ایفا می‌کنند. به همین دلیل، درمان‌های کوتاه‌مدت روان‌پویشی که امروزه کاربرد وسیعی دارند، برای نخستین بار بر اساس نظریه‌های روان‌کاوی و یادگیری مشتق شده و فنون خاص خود را توسعه دادند تا به مراجعان در کشف این انگیزه‌های درونی کمک کنند.

ساختار سه ساحتی شخصیت و سطوح هشیاری

در روانکاوی کلاسیک، شخصیت انسان به سه بخش ساختاری یا ساحت تقسیم می‌شود: نهاد (Id)، خود (Ego) و فراخود (Superego). نهاد قدیمی‌ترین بخش شخصیت و منبع اصلی تمام انرژی‌های روانی است که بر اساس اصل لذت عمل می‌کند. نهاد مصلحت یا واقعیت بیرونی را در نظر نمی‌گیرد و ماهیتی کاملاً غیرتعقلی دارد که واقعیت را تحریف می‌کند. فعالیت‌های نهاد بر تفکر فرایند نخستین متمرکز است؛ یعنی با ایجاد تصاویر ذهنی از شیء مطلوب تلاش می‌کند تنش را کاهش دهد. با این حال، چون نهاد قادر به تفکیک تصویر ذهنی از شیء واقعی نیست، این تفکر نمی‌تواند تنش ارگانیسم را به طور مؤثری کاهش دهد. در مقابل، اعمال منطقی و عقلانی نظیر نفی کردن، شک کردن و سنجش تفاوت در میزان قطعیت اصلاً در قلمرو ناخودآگاه وجود ندارند.

برای مدیریت واقع‌بینانه تنش‌ها، بخش «خود» (Ego) شکل می‌گیرد که به عنوان مجری اصلی شخصیت و بر اساس اصل واقعیت عمل می‌کند. رفع مؤثر تنش روانی و بدنی تنها از طریق تفکر فرایند ثانویه که متعلق به خود است، میسر می‌گردد. هدف نهایی روانکاوی تقویت کنترل خود بر نهاد و فراخود است، به طوری که به تعبیر فروید: «هرجا اید هست، ایگو نیز باید باشد» تا عقلانیت جایگزین تکانه‌ها شود. ساحت سوم، فراخود (Superego) است که نماینده اخلاقیات جامعه بوده و مانند نهاد، عملکردی غیرتعقلی دارد و واقعیت بیرونی را تحریف می‌کند. فراخود شامل دو بخش است: وجدان (Conscience) که رفتارهای تنبیه‌شده توسط والدین را در خود جای داده و احساس گناه ایجاد می‌کند، و خود آرمانی (Ego-Ideal) که رفتارهای پاداش‌گرفته را شامل می‌شود.

در بررسی سطوح ذهن، فروید هشیاری را به سه سطح هشیار، نیمه‌هشیار و ناهشیار (ناخودآگاه) تقسیم کرد. افکار ناخودآگاه بر خلاف نیمه‌خودآگاه، به دلیل ناهمخوانی با هشیاری، راه مستقیم به خودآگاهی ندارند و تنها به شکل‌های نمادین و مبدل (مانند رویا یا لغزش کلامی) وارد خودآگاهی می‌شوند. نکته کلیدی این است که گرچه تمام نهاد ناهشیار است، اما تمام ناهشیار لزوماً نهاد نیست؛ زیرا بخش‌هایی از خود (مانند مکانیسم‌های دفاعی ناهشیار) و فراخود نیز در سطح ناهشیار قرار دارند. مکانیسم‌های دفاعی سازوکارهای ناخودآگاهی هستند که بخش ناهشیار تفکر خود را برای حل تعارض‌ها تشکیل می‌دهند؛ مانند واکنش‌سازی که در آن فرد یک تکانه ناهشیار ناپذیرفتنی را با ابراز رفتاری کاملاً متضاد نشان می‌دهد تا از خود محافظت کند.

شایان ذکر است که رفتارهای انسانی تحت تاثیر دو دسته غریزه اساسی قرار دارند: غرایز زندگی (اروس) که مسئول رفتارهای سازنده و خلاقانه فرهنگی همچون هنر و موسیقی هستند، و غریزه مرگ (تاناتوس) که رفتارهای موازی تخریب‌گر و خودتخریبی را توجیه می‌کند.

مراحل رشد روانی - جنسی و پدیده تثبیت

یکی از ارکان اساسی نظریه رشد در روانکاوی، مراحل رشد روانی - جنسی است. از نظر زیگموند فروید، رشد شخصیت پیش‌تناسلی عمدتاً تا سن ۶ سالگی کامل می‌شود. در میان این مراحل، مرحله آلتی (فالیک) آخرین و اساسی‌ترین تعارضی است که کودک در مسیر رشد اولیه خود با آن مواجه می‌شود. در این مرحله، کودک با تعارض‌های ادیپی روبرو می‌گردد. در پسران، تعارض ادیپی با همانندسازی با پدر و سرکوب میل به مادر حل می‌شود. این فرآیند تحت تأثیر شدید اضطراب اختگی رخ می‌دهد و در نتیجه آن، فراخود (Superego) به عنوان وارث عقده ادیپ شکل می‌گیرد. در مقابل، برای دختران عقده الکترا مطرح است که به خواست ناخودآگاه دختر برای تملک والد ناهمجنس (پدر) و دوری از والد همجنس (مادر) اشاره دارد. از آنجا که عوامل پایان‌دهنده به تعارض ادیپی در دختران کم‌اثرتر از اضطراب اختگی در پسران است، فراخود در دختران به مراتب ضعیف‌تر از پسران رشد می‌کند.

نحوه تعامل والدین در مرحله آلتی تأثیر مستقیمی بر شخصیت آینده کودک دارد. والدینی که با فرزند جنس مخالف خود تعامل عاطفی و فیزیکی کمتری دارند و نوازش و تحسین کمتری ابراز می‌کنند، زمینه‌ساز شکل‌گیری ویژگی‌هایی مانند بیزاری از خود، خجالتی بودن، تواضع، سادگی، انزوا و کم‌رویی در فرزند می‌شوند. در طرف مقابل، ابراز بیش از حد محبت و نوازش بیش از اندازه والدین در این مرحله، فرزندانی با ویژگی‌هایی نظیر تکبر، غرور، شیکی، لوندی، معاشرتی بودن و گستاخی تربیت می‌کند.

پس از مرحله آلتی، دوره نهفتگی آغاز می‌شود. فروید این دوره را صرفاً دوره‌ای از آرامش بین مراحل پیش‌تناسلی و تناسلی می‌دانست؛ اما در تدوین‌های جدیدتر روانکاوی، دوره نهفتگی به عنوان زمان رشد خود (Ego) و یادگیری مقررات اجتماعی برای شهروند شدن تعریف می‌شود. مرحله نهایی، مرحله تناسلی است. تفاوت اساسی این مرحله با مرحله آلتی در این است که هرچند در هر دو مرحله انرژی روانی متمرکز بر ناحیه تناسلی است، اما در مرحله تناسلی لیبیدو از تمرکز بر خود برداشته شده و متوجه جنس مخالف می‌شود. به عقیده فروید، هیچ‌کس بدون روانکاوی شدن به شخصیت تناسلی کاملاً پخته دست نمی‌یابد، زیرا در طول رشد، پدیده تثبیت (Fixation) رخ می‌دهد؛ یعنی قسمتی از انرژی روانی فرد صرف تعارض‌های مراحل قبلی شده و انرژی کمتری برای عبور موفقیت‌آمیز از مراحل بعدی باقی می‌ماند.

در نهایت، ملانی کلاین دیدگاه متفاوتی درباره زمان‌بندی این مراحل داشت. برخلاف فروید که آغاز عقده ادیپ را در مرحله آلتی می‌دانست، کلاین معتقد بود عقده ادیپ در چند ماه اول زندگی (همزمان با مراحل دهانی و مقعدی) آغاز می‌شود و در مرحله تناسلی (حدود ۳ یا ۴ سالگی) به اوج خود می‌رسد.

فرایند درمان، مقاومت و انتقال در روانکاوی

روانکاوی کلاسیک فرآیندی پیچیده برای مواجهه با تعارض‌های ناهشیار است. یکی از راه‌های دسترسی به ناهشیار، تحلیل رؤیا است. در هنگام خواب، دفاع‌های خود (Ego) سست می‌شوند و رؤیاها سرنخ‌هایی از آرزوها و احساسات کودکی به دست می‌دهند. با این حال، سانسور خود در خواب کاملاً قطع نمی‌شود و اگر مطالب نهاد بیش از حد تهدیدآمیز شوند، فرد بیدار می‌شود. در تحلیل رؤیا، رویدادهای ظاهری را محتوای آشکار و معنای روان‌شناختی پنهان را محتوای پنهان می‌نامند. معنای واقعی رؤیا تنها با تحلیل مجموعه رؤیاهای فرد مشخص می‌شود و نه با تداعی آزاد روی یک رؤیای واحد. راه دیگر تداعی آزاد است؛ اما بیمار اغلب با مقاومت مواجه می‌شود. مقاومت، واکنشی خودبه‌خودی و ناخودآگاه (نه ارادی و عمدی) برای جلوگیری از ورود افکار اضطراب‌آور به هشیاری است. حل و فصل مقاومت‌ها بزرگ‌ترین مانع و چالش اصلی روانکاوی است. مقاومت‌ها معمولاً بازتاب وقایع زندگی واقعی مراجع هستند و به دو دسته تقسیم می‌شوند: مقاومت مأنوس با خود (Ego-syntonic) که چون برای بیمار منطقی به نظر می‌رسد، تشخیص و شکستن آن بسیار دشوارتر است، و مقاومت نامأنوس با خود. همچنین مقاومت می‌تواند مستقیم (مانند تاخیر در حضور یا عدم پرداخت هزینه که با درخواست درمانگر به سادگی متوقف می‌شود) یا غیرمستقیم (مانند فراموشی تداعی‌ها و احساسات) باشد. در جریان درمان، از بین رفتن دفاع‌ها همیشه علائم را بدتر نمی‌کند، بلکه گاهی بیمار بهبود کاذبی نشان می‌دهد تا ثابت کند نیازی به درمان ندارد.

پدیده کلیدی دیگر، انتقال (Transference) است که در آن بیمار احساسات مثبت و منفی روابط دوران کودکی خود را روی درمانگر بازسازی می‌کند. بهبودهای سریع اولیه معمولاً ناشی از انتقال مثبت است، اما این بهبودها سطحی و موقتی بوده و با تهدید دفاع‌ها از بین می‌روند. روانکاوی انتقال را نیز نوعی مقاومت می‌داند. در مقابل، انتقال متقابل (Countertransference) یعنی واکنش‌های هیجانی نامناسب روانکاو به بیمار، عاملی مزاحم و نامناسب است که باید کنترل شود. شایان ذکر است که روانکاوی درمان انتخابی برای افراد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی است، زیرا به جای هیجانات ظاهری مداخله‌گر، روی احساسات درونی تمرکز می‌کند.

در نهایت، روانکاوی کلاسیک برای همه مناسب نیست؛ کودکان به دلیل ناتوانی در تداعی آزاد، افراد بالای ۴۰ سال به دلیل عدم انعطاف‌پذیری شخصیتی، بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی، مانیک-دپرسیو و شخصیت‌های مرزی یا اسکیزوئید به دلیل ناتوانی در بازگشت به واقعیت، کاندیداهای مناسبی نیستند. همچنین این درمان طولانی و پرهزینه بوده و عملاً تنها اقشار مرفه و تحصیل‌کرده قادر به استفاده از آن هستند.

تحولات معاصر روان‌پویشی: از روابط شیء تا روان‌شناسی خود

نظریه‌های روان‌پویشی در طول زمان تحولات گسترده‌ای یافته‌اند. نخستین بازنگری‌ها توسط نئوفرویدی‌ها صورت گرفت. آلفرد آدلر و همکارانش بر اهمیت فرهنگ، یادگیری و روابط اجتماعی به جای غرایز زیستی تأکید کردند. آدلر در روان‌شناسی فردی خود بر تلاش مراجع برای غلبه بر احساس حقارت و اهمیت انگیزه‌های اجتماعی تمرکز داشت. همچنین کارل یونگ توجه خود را معطوف به مفهوم ناهشیار جمعی کرد. این تغییرات در درمان‌های روان‌پویشی معاصر نیز منعکس شده است؛ به طوری که تمرکز درمان از بازسازی کامل غرایز گذشته دور، به سمت وضع فعلی بیمار, روابط جاری و تعاملات میان‌فردی بر محور «اینجا» و «اکنون» تغییر یافته است.

تحول نظری عمده دیگر، شکل‌گیری نظریه روابط شیء توسط نظریه‌پردازانی چون ملانی کلاین، دونالد وینیکات و رونالد فیربرن بود. در روان‌شناسی نهاد فروید، اصطلاح «شیء» برای انسان‌های دیگر به کار می‌رفت زیرا دیگران صرفاً ابزاری برای ارضای نیازهای غریزی تلقی می‌شدند. اما در نظریه روابط شیء، بازنمایی‌های ذهنی از روابط میان‌فردی به عنوان محصول دلبستگی‌های اولیه تبیین می‌شوند و اصل سازمان‌دهنده زندگی افراد، روابط بین خود و اشیاء (دیگران) است، نه تعارضات غریزی مربوط به ارضای نهاد. هدف درمانی در این رویکرد، شناسایی و اصلاح روابط فردی ناهشیار و نادرستی است که از دوران کودکی درونی شده‌اند.

از سوی دیگر، هاینز کوهات مکتب روان‌شناسی خود را پایه‌گذاری کرد. بر خلاف نظریه‌پردازان روابط شیء، روانکاوان خود اصل سازمان‌دهنده زندگی روان‌شناختی را خودِ «خود» (Self) می‌دانند. کوهات بر این باور بود که مطلوب‌ترین هویت یعنی خودِ خودمختار زمانی شکل می‌گیرد که نیاز کودک به منعکس شدن و کمال‌گرایی در تعامل با والدین برآورده شود. بر این اساس، شخصیت خودشیفته در افراد ناشی از برآورده شدن بیش از حد این نیازها نیست، بلکه حاصل انعکاس و کمال‌گرایی ناکافی والدین در دوران کودکی است. امروزه رویکرد روان‌پویشی رابطه‌ای به عنوان تلفیقی جامع ظهور کرده که روانکاوی کلاسیک، روان‌شناسی ایگو، روابط شیء، روان‌شناسی خود، درمان میان‌فردی هری استک سالیوان و حتی رویکردهای انسان‌گرایی و مراجع‌محور را با هم ترکیب می‌کند.