تعریف شخصیت و مزاج
تعریف شخصیت
شخصیت مجموعهای از افکار، هیجانات و رفتارهایی است که شیوه انطباق ما با دنیا را نشان میدهد. ویژگی اصلی آن پایداری و ثبات در طول زمان است؛ یعنی الگوهایی که فرد در موقعیتهای گوناگون از خود نشان میدهد. شخصیت هم ابعاد عمومی (مثل طرز سخن گفتن و خوشخلقی) و هم ابعاد خصوصی (مثل تخیلات و انگیزههای درونی) دارد.
شخصیت دو بُعد دارد: بُعد عمومی (رفتارهای قابل مشاهده) و بُعد خصوصی (انگیزههای ناهشیار و تخیلات درونی).
مزاج: پایه زیستی شخصیت
مزاج عبارت است از عوامل زیستی شخصیت که معمولاً از طریق ارث منتقل میشوند. مزاج ربطی به عوامل اجتماعی یا محیطی ندارد و به سه دسته کلی تقسیم میشود:
- جنس: شامل تفاوتهای حسی-حرکتی و اعمال ذهنی میان زنان و مردان
- سن: تأثیر مرحله رشدی بر ویژگیهای شخصیتی
- عوامل عصبی-غددی: شامل آنزیمها (مثل MAO) و غدد درونریز
تفاوتهای جنسی مرتبط با مزاج
بر اساس یافتههای علمی، شنوایی زنان قویتر از مردان است و بینایی مردان قویتر از زنان. زنان در آزمونهای کلامی و حافظه بصری امتیاز بیشتری دارند، در حالی که مردان در آزمونهای غیرکلامی و استعداد عددی برترند. همچنین آستانه درد زنان پایینتر از مردان بوده و جلوههای غیرارادی هیجان در آنها چشمگیرتر است. تمایل به نوروتیک بودن در دختران نیز بیشتر مشاهده میشود.
| ویژگی | زنان | مردان |
|---|---|---|
| شنوایی | قویتر | ضعیفتر |
| بینایی | ضعیفتر | قویتر |
| توان کلامی | بالاتر | پایینتر |
| استعداد عددی | پایینتر | بالاتر |
| آستانه درد | پایینتر | بالاتر |
نقش غدد درونریز
غدد درونریز تأثیر مستقیمی بر ویژگیهای شخصیتی دارند. به عنوان نمونه، عدم ترشح کافی غده کلیوی منجر به ضعف عصبی در فرد میشود. آنزیم مونوآمینواکسیداز (MAO) نیز در رفتارهای هیجانی و انگیزشی نقش دارد. داروهای بازدارنده MAO با مسدود کردن این آنزیم، میزان نوراپینفرین و سروتونین را در مغز افزایش داده و تأثیر ضدافسردگی دارند.
واژگان کلیدی
- شخصیت
- مجموعه افکار، هیجانات و رفتارهایی که شیوه انطباق فرد با دنیا را نشان میدهد و به صورت الگویی پایا و باثبات در طول زمان حفظ میشود
- مزاج
- عوامل زیستی ارثی شخصیت شامل جنس، سن و عوامل عصبی-غددی که از طریق ژنتیک منتقل میشوند
- MAO (مونوآمینواکسیداز)
- آنزیمی که نوراپینفرین و سروتونین را تجزیه میکند و در رفتارهای هیجانی و انگیزشی نقش دارد
- بازخورد زیستی (Biofeedback)
- نظامی که اطلاعاتی درباره کارکردهای فیزیولوژیک بدن (مثل ضربان قلب) در اختیار ارگانیسم قرار میدهد تا بتواند آنها را کنترل کند
اشتباههای رایج
- مزاج عوامل اجتماعی نیست؛ مزاج صرفاً به عوامل زیستی ارثی اطلاق میشود، نه به ویژگیهایی که از طریق تعامل با محیط اجتماعی شکل میگیرند
- قوت بینایی و شنوایی اشتباه میشود: شنوایی زنان قویتر است (نه بینایی)؛ بینایی مردان قویتر است (نه شنوایی)
- آستانه درد: آستانه درد زنان پایینتر است، یعنی زنان زودتر درد را احساس میکنند
- برتری عددی و کلامی: مردان در آزمونهای غیرکلامی و عددی برترند، نه زنان
جمعبندی این مفهوم
- شخصیت الگویی پایدار از افکار، هیجانات و رفتارها است که شیوه انطباق فرد با دنیا را نشان میدهد
- مزاج پایه زیستی شخصیت است و از طریق ارث منتقل میشود، نه از طریق محیط اجتماعی
- مزاج شامل سه دسته جنس، سن و عوامل عصبی-غددی است
- زنان در توان کلامی و شنوایی برترند؛ مردان در استعداد عددی و بینایی قویترند
- آنزیم MAO و غدد درونریز از مهمترین عوامل زیستی مؤثر بر رفتار هیجانی و انگیزشی هستند
نکتهٔ تکمیلی
جالب است که مفهوم مزاج ریشهای بسیار کهن دارد؛ بقراط در یونان باستان چهار مزاج دموی (خوشبین)، صفراوی (تندمزاج)، سوداوی (غمگین) و بلغمی (آرام) را مطرح کرد. امروزه علم اپیژنتیک نشان داده عوامل محیطی میتوانند بیان ژنهای مرتبط با شخصیت را تغییر دهند، بدون اینکه خود توالی DNA را دگرگون کنند؛ پلی میان طبیعت و تربیت.