ساختار و بخشهای نفرون (گردیزه)
کلیه از واحدهای عملکردی به نام نفرون (گردیزه) تشکیل شده است. هر نفرون شامل بخشهای مختلفی است که ادرار در آنها تشکیل میشود. اولین بخش نفرون، ساختاری قیفمانند به نام کپسول بومن است که شبکه مویرگی کلافک (گلومرول) را احاطه کرده است. کپسول بومن دارای دو دیواره بیرونی و درونی است.
دیواره بیرونی کپسول بومن از یاختههای سنگفرشی ساده تشکیل شده است، در حالی که دیواره درونی دارای یاختههای اختصاصی به نام پودوسیت (یاختههای پادار) است.
پس از کپسول بومن، ادرار در حال تشکیل به ترتیب از لوله پیچخورده نزدیک، لوله هنله (ساختار U شکل) و در نهایت لوله پیچخورده دور عبور میکند. لوله پیچخورده نزدیک ضخیمتر از بخش ابتدایی لوله هنله است. در انتهای مسیر، چندین نفرون به یک مجرای جمعکننده متصل میشوند که محتویات را به سمت لگنچه هدایت میکند. توجه داشته باشید که طبق تعریف علمی، مجرای جمعکننده جزئی از نفرون محسوب نمیشود.
برای مثال، در هرمهای کلیه، لولههای هنله و مجاری جمعکننده در کنار هم قرار دارند و رأس هرمها به سمت لگنچه است تا ادرار نهایی را به آن تخلیه کنند.
واژگان کلیدی
- نفرون (گردیزه)
- واحد عملکردی کلیه که شامل کپسول بومن و بخشهای لولهای است.
- پودوسیت
- یاختههای زوائدداری در دیواره درونی کپسول بومن که با ایجاد شکافهای تراوشی در فیلتراسیون خون نقش دارند.
- لگنچه
- ساختار قیفمانندی در مرکز کلیه که ادرار نهایی را از مجاری جمعکننده دریافت کرده و به میزنای میفرستد.
اشتباههای رایج
- اشتباه گرفته نشود: کپسول بومن و لگنچه هر دو قیفمانند هستند، اما تراوش فقط در کپسول بومن انجام میشود.
- این باور که مجرای جمعکننده جزئی از نفرون است غلط است؛ چندین نفرون به یک مجرای جمعکننده میریزند.
جمعبندی این مفهوم
- نفرون شامل کپسول بومن، لوله پیچخورده نزدیک، لوله هنله و لوله پیچخورده دور است.
- کپسول بومن شامل پودوسیتها در لایه درونی و یاختههای سنگفرشی در لایه بیرونی است.
- ساختار لوله هنله به شکل حرف U بوده و در بخشهای مرکزی (هرمها) دیده میشود.
- مایع درون نفرون، ادرار در حال تشکیل (تراوشه) نام دارد و فقط پس از خروج از لوله جمعکننده «ادرار» نامیده میشود.
- لگنچه اولین محلی است که ترکیب نهایی ادرار را دریافت کرده و آن را به میزنای منتقل میکند.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که در هر کلیه انسان حدود یک میلیون نفرون وجود دارد! اگر تمام لولههای نفرونهای یک کلیه را پشت سر هم قرار دهیم، طولی بیش از ۸۰ کیلومتر پیدا میکنند. این شبکه عظیم لولهای باعث میشود کلیهها بتوانند در هر شبانهروز حدود ۱۸۰ لیتر مایع را تصفیه کنند، در حالی که تنها حدود ۱.۵ لیتر آن به صورت ادرار دفع میشود.