تنفس در جانداران ساده و بدون ساختار اختصاصی
همه جانوران برای ادامه حیات به تبادل گازهای تنفسی نیاز دارند، اما لزوماً همه آنها دارای دستگاه تنفس اختصاصی نیستند. در جانوران تکیاختهای (مانند پارامسی) و برخی پریاختهایهای ساده (مانند هیدر)، تبادل گازها (اکسیژن و کربن دیاکسید) مستقیماً از طریق سطح بدن و به روش انتشار انجام میشود.
ویژگیهای جانوران فاقد ساختار تنفسی
در این موجودات، تمام یاختههای بدن میتوانند مستقیماً با محیط اطراف خود تبادل داشته باشند. نکته مهم کنکوری این است که داشتن حفره گوارشی یا گوارش برونیاختهای (مانند هیدر) لزوماً به معنای داشتن ساختار تنفسی ویژه نیست. همچنین، نبود دستگاه گوارش در یک موجود (مانند تکیاختهایها) معمولاً با نبود دستگاه تنفس همراه است.
در تمام جانوران، صرفنظر از نوع ساختار تنفسی، فرآیند نهایی تبادل گازها همیشه به روش انتشار انجام میشود که نیازمند یک سطح مرطوب است.
بسیاری از این جانداران در محیطهای آبی زندگی میکنند و گازهای تنفسی را به صورت محلول در آب دریافت یا دفع میکنند. این موضوع نشان میدهد که برقراری جریان پیوسته هوای تازه یا سازوکارهای تهویهای پیچیده، مختص این گروه نیست.
واژگان کلیدی
- انتشار
- فرآیندی فیزیکی که در آن مولکولها از محیط غلیظتر به محیط رقیقتر حرکت میکنند و پایه تبادل گاز در تمام جانداران است.
- هیدر
- جانوری پریاختهای و آبزی با ساختار بدنی ساده که فاقد سیستم تنفسی است اما گوارش برونیاختهای دارد.
اشتباههای رایج
- این تصور که «هر جانوری که نفس نمیکشد پس زنده نیست» غلط است؛ موجودات ساده بدون عمل دم و بازدم و از طریق انتشار ساده زندگی میکنند.
- اشتباه رایج: تصور میشود هیدر چون پریاختهای است حتماً دستگاه تنفس دارد، در حالی که تبادل آن مستقیم با محیط است.
جمعبندی این مفهوم
- همه جانوران برای بقا به تبادل گاز نیاز دارند اما همه دستگاه تنفس ندارند.
- در پارامسی و هیدر، تبادل گاز مستقیماً بین تمام یاختهها و محیط به روش انتشار رخ میدهد.
- داشتن گوارش برونیاختهای (در هیدر) لزوماً به معنای داشتن ساختار تنفسی ویژه نیست.
- سطح تنفسی در تمامی جانداران برای انجام انتشار باید مرطوب باشد.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید هیدر با وجود ساختار سادهاش، میتواند در محیطهای غنی از اکسیژن از طریق کل بدنش نفس بکشد. این جاندار به قدری نازک است که اکسیژن به راحتی به درونیترین لایههای سلولیاش نفوذ میکند، به همین دلیل نیازی به رگ یا شش برای جابجایی گازها ندارد.