گوارش در جانداران ساده و تکیاختهای
در جانداران فاقد دستگاه گوارش پیچیده، روشهای متفاوتی برای دریافت و هضم مواد مغذی وجود دارد. پارامسی به عنوان یک آغازی تکیاختهای، با حرکت مژکها ذرات غذا را به حفره دهانی هدایت میکند. در انتهای این حفره، کیسهای غشایی به نام واکوئول غذایی تشکیل شده و وارد سیتوپلاسم میشود. جالب است بدانید که واکوئول غذایی در ابتدا فاقد آنزیم است و پس از اتصال کافندهتن (لیزوزوم) به واکوئول گوارشی تبدیل میشود. طی این فرآیند، ذرات غذا ریزتر شده و گوارش شیمیایی با کمک آب و آنزیمها صورت میگیرد. مواد مغذی جذب سیتوپلاسم شده و بقایای گوارش نیافته از طریق واکوئول دفعی و از منفذ دفعی با فرایند برونرانی (اگزوسیتوز) خارج میشوند.
در پارامسی، واکوئول غذایی اولیه فاقد آنزیم است و تنها پس از ادغام با لیزوزوم و تبدیل به واکوئول گوارشی، حاوی آنزیم میشود.
از سوی دیگر، جاندارانی مانند کرم کدو که انگل دستگاه گوارش میزبان هستند، فاقد دهان و هرگونه سیستم گوارشی میباشند. این جانوران مواد مغذی را که قبلاً توسط میزبان هضم شده است، مستقیماً از سطح بدن جذب میکنند. همچنین هیدر دارای حفره گوارشی است که تنها یک منفذ برای ورود و خروج مواد دارد. در هیدر، گوارش ابتدا به صورت برونیاختهای در حفره آغاز شده و سپس ذرات غذا با فرایند درونبری (آندوسیتوز) وارد یاختههای پوشاننده حفره میشوند تا گوارش درونیاختهای تکمیل گردد.
| ویژگی | پارامسی | هیدر | کرم کدو |
|---|---|---|---|
| نوع گوارش | درونیاختهای | هر دو نوع | فاقد گوارش |
| منفذ ورود | حفره دهانی | یک منفذ (دهان) | ندارد (سطح بدن) |
| ساختار هضم | واکوئول | حفره گوارشی | ندارد |
واژگان کلیدی
- واکوئول غذایی
- کیسهای درونیاختهای در پارامسی که ذرات غذا را دریافت میکند اما فاقد آنزیم گوارشی اولیه است.
- کافندهتن (لیزوزوم)
- اندامک حاوی آنزیمهای گوارشی که با اتصال به واکوئول غذایی، گوارش شیمیایی را آغاز میکند.
- منفذ دفعی
- محل خروج مواد گوارشنیافته در پارامسی که در نزدیکی حفره دهانی قرار دارد.
- حفره گوارشی
- کیسهای در جاندارانی مثل هیدر که گوارش برونیاختهای در آن آغاز میشود و تنها یک سوراخ برای ورود و خروج دارد.
اشتباههای رایج
- اشتباه است اگر فکر کنید پارامسی یک جانور است؛ پارامسی یک آغازی است.
- برخلاف تصور، مساحت غشای واکوئول گوارشی به دلیل پیوستن لیزوزومها، بیشتر از واکوئول غذایی است.
- هیدر دهان و مخرج جداگانه ندارد؛ بلکه یک منفذ مشترک برای هر دو عمل دارد.
- کرم کدو مواد را گوارش نمیدهد، بلکه مواد هضم شده را از طریق سطح بدن جذب میکند.
جمعبندی این مفهوم
- پارامسی با حرکت مژکها غذا را به واکوئول غذایی در انتهای حفره دهانی هدایت میکند.
- گوارش در پارامسی کاملاً درونیاختهای و در واکوئولهای گوارشی (حاصل ادغام با لیزوزوم) انجام میشود.
- هیدر دارای حفره گوارشی با یک منفذ است و گوارش را به صورت برونیاختهای شروع و درونیاختهای تمام میکند.
- کرم کدو به دلیل زندگی انگلی، فاقد دهان و دستگاه گوارش بوده و از سطح بدن جذب انجام میدهد.
- فرآیند ورود مواد به یاخته در پارامسی و هیدر (آندوسیتوز) انرژیبر بوده و نیاز به مصرف ATP دارد.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که غشای یاختهای پارامسی با وجود شباهت زیاد به یاختههای جانوری، یک تفاوت اساسی دارد: فاقد کلسترول است! همچنین حفره گوارشی در جاندارانی مثل کرمهای پهن آزادزی (پلاناریا) به قدری منشعب است که علاوه بر گوارش، وظیفه توزیع مواد مغذی به تمام نقاط بدن را هم بر عهده دارد، چون این جانداران سیستم گردش خون ندارند.