مایعات بدن، دستگاه ادراری و فیلتراسیون گلومرولی

جالب است بدانید که پزشکان شوک سپتیک را در مراحل اولیه به عنوان «شوک گرم» دسته‌بندی می‌کنند. در این مرحله، به دلیل اثر سموم باکتریایی، عروق پوستی به شدت گشاد شده و پوست بیمار قرمز و گرم است. در حالی که شوک‌های دیگر مانند شوک هیپوولومیک به عنوان «شوک سرد» شناخته می‌شوند؛ زیرا بدن برای حفظ خون‌رسانی به مغز و قلب، عروق پوست را به شدت منقبض می‌کند و پوست بیمار سرد و مرطوب می‌شود.

جالب است بدانید که اگر فردی به جای آب آشامیدنی، آب دریا بنوشد، به سرعت دچار کم‌آبی شدید و حتی مرگ می‌شود. آب دریا اسمولاریته‌ای حدود ۱۰۰۰ میلی‌اسمول بر لیتر دارد که بسیار هایپرتونیک‌تر از پلاسما (حدود ۳۰۰ میلی‌اسمول بر لیتر) است. با ورود آب دریا به ECF، آب از درون سلول‌های بدن به خارج کشیده می‌شود تا غلظت را متعادل کند. این چروکیدگی سلولی به ویژه در مغز، منجر به اختلالات شدید عصبی و تشدید فوق‌العاده احساس تشنگی می‌گردد.

جالب است بدانید نامگذاری «دیابت بی‌مزه» (Diabetes Insipidus) ریشه در تاریخ پزشکی دارد. واژه دیابت به معنی «عبور مایع از مجرا» است که به تکرر ادرار اشاره دارد. پزشکان در گذشته برای تشخیص بیماری‌ها، ادرار بیمار را می‌چشیدند! در دیابت شیرین (Mellitus) به دلیل وجود گلوکز، ادرار شیرین بود. اما در دیابت بی‌مزه به دلیل کمبود ADH و دفع حجم عظیمی از آب خالص بدون قند، ادرار کاملاً بی‌رنگ، بی‌بو و بی‌مزه بود و پزشکان از این طریق آن دو را از هم متمایز می‌کردند.

جالب است بدانید کلیه‌ها با وجود اینکه تنها حدود نیم درصد از کل وزن بدن را تشکیل می‌دهند، اما نزدیک به بیست‌ودو درصد از کل خون پمپ‌شده توسط قلب را دریافت می‌کنند. این خون‌رسانی حیرت‌انگیز نه برای پاسخ به نیازهای تنفسی بافت کلیه، بلکه برای فیلتر و تصفیه مداوم سموم از پلاسما طراحی شده است. خون در کلیه‌ها هر روز بیش از سیصد بار تصفیه می‌شود تا ترکیب شیمیایی مایعات بدن ثابت بماند.

جالب است بدانید که پروتئین آلبومین به اندازه کافی کوچک است که بتواند از منافذ غشای فیلتراسیون گلومرولی عبور کند، اما به دلیل داشتن بار الکتریکی منفی خالص در pH فیزیولوژیک بدن، توسط بارهای منفی هم‌نام غشای پایه گلومرول پس زده می‌شود. این دافعه الکترواستاتیک قوی، شبیه به دو قطب هم‌نام آهنربا عمل کرده و مانع از هدر رفتن روزانه مقادیر زیادی آلبومین حیاتی پلاسما از طریق ادرار می‌شود.

جالب است بدانید که این رفتار دوفازی شریانچه وابران نوعی سوپاپ اطمینان هوشمند است. در زمان کاهش خفیف فشار خون کل بدن، انقباض متوسط شریانچه وابران فیلتراسیون گلومرولی را حفظ می‌کند تا تصفیه خون متوقف نشود. اما اگر افت فشار خون بسیار شدید و طولانی‌مدت باشد، انقباض شدید وابران با افت GFR مانع از اتلاف مایعات حیاتی بدن در ادرار می‌شود و بقای ارگان‌های حساس‌تر مانند مغز را در اولویت قرار می‌دهد.

جالب است بدانید که مصرف داروهای ضد التهاب غیر‌استروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن و دیکلوفناک می‌تواند کارکرد کلیه‌ها را به شدت مختل کند. این داروها با مهار تولید پروستاگلاندین‌ها در کلیه، باعث می‌شوند آرتریول‌های آوران به شدت منقبض شوند (چون دیگر اثر گشادکنندگی پروستاگلاندین‌ها برای مقابله با آنژیوتانسین II وجود ندارد). این پدیده به ویژه در افراد مسن یا دهیدراته، منجر به افت شدید جریان خون کلیه و نارسایی حاد کلیوی می‌شود.

جالب است بدانید که بدون مکانیسم‌های خودتنظیمی کلیه، حتی نوسانات طبیعی فشار خون در طول فعالیت‌های روزانه می‌توانست فاجعه‌بار باشد. اگر فشار خون از ۱۰۰ به ۱۲۰ میلی‌متر جیوه صعود می‌کرد، بدون خودتنظیمی، حجم ادرار می‌توانست به بیش از ۴۰ لیتر در روز برسد که منجر به مرگ سریع ناشی از کم‌آبی شدید می‌شد. مکانیسم‌های میوژنیک و فیدبک توبولی-گلومرولی با همکار هم، نوسانات شدید فشار خون را فیلتر کرده و جریان ادرار را در حد نرمال پایدار نگه می‌دارند.

جالب است بدانید که در کودکان خردسال، تا سن حدود دو سالگی، مسیرهای عصبی قشر مغز به اسفنکتر خارجی (از طریق عصب پودندال) هنوز کاملاً تکامل نیافته است. به همین دلیل، تخلیه ادرار در نوزادان یک رفلکس کاملاً نخاعی و غیرارادی است؛ با پر شدن مثانه و کشیدگی دیواره آن، رفلکس نخاعی فعال شده و پاراسمپاتیک بلاواسطه عضله دتروسور را منقبض کرده و مثانه خالی می‌شود. آموزش کنترل ادرار زمانی میسر می‌شود که کودک بتواند پیام‌های مهارکننده ارادی را از مغز به اسفنکتر خارجی بفرستد.