دیدگاه‌های شناختی

بر اساس دیدگاه شناختی تحولی، فعالیت‌های عالی و هدفمندی مانند برنامه‌ریزی، قضاوت و انعطاف‌پذیری در حل مسئله حاصل عملکرد قشر پیش‌پیشانی مغز هستند. این فعالیت‌ها که تحت عنوان پردازش اطلاعات شناخته می‌شوند، تفاوت‌های بارز انسان و حیوان را نشان می‌دهند. نظریه‌پردازان بزرگی مانند پیاژه، برونر و ویگوتسکی معتقدند شکل‌گیری نظام پردازش اطلاعات، همان تحول به معنای واقعی کلمه است، نه صرفاً ابزاری کمکی برای آن.

ساختار تفکر و مفاهیم بنیادی پیاژه

ژان پیاژه با مطالعه تفکر منطقی کودکان دریافت که پاسخ‌های کودکان به سؤالات تصادفی نیست، بلکه نشان‌دهنده ساخت‌های فکری معینی است. او ابتدا مسئله سازش با محیط را در سطح جانوری بررسی کرد و سپس آن را به سازمان روانی انسان تعمیم داد. از نظر او، اولین واحدهای روان‌شناختی که به عنوان مرجع پذیرش داده‌ها عمل می‌کنند طرح‌واره نام دارند. طرح‌واره‌ها در بدو شکل‌گیری، الگوهای فعالیت حرکتی هستند که به تدریج با افزایش سن به الگوهای ذهنی انتزاعی تبدیل می‌شوند.

مکانیسم‌های انطباق و سازمان‌دهی

تعامل مستقیم با محیط برای ساختن طرح‌واره‌ها از طریق دو فعالیت مکمل انجام می‌شود که به آن انطباق (سازگاری) می‌گویند. این فرایند شامل درون‌سازی (تعبیر محیط بر اساس طرح‌واره‌های موجود بدون تغییر آن‌ها) و برون‌سازی (تغییر طرح‌واره‌های قدیمی یا ایجاد طرح‌واره‌های جدید برای هضم اطلاعات نامتجانس) است. برون‌سازی زمانی رخ می‌دهد که کودک در درون‌سازی ناکام مانده و متوجه ناکارآمدی طرح‌واره خود می‌شود. تعادل شناختی حاصل توازن میان این دو فرایند است. در مقابل، سازمان‌دهی طرح‌واره‌ها فرآیندی کاملاً درونی و مجزا از تماس مستقیم با محیط است که طرح‌واره‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

پیاژه برای مطالعه این ساختارها از روش پژوهش بالینی استفاده کرد که مجهز به آزمون مخالف است. این روش حد فاصل مشاهده ساده و آزمایش تجربی بوده و به مصاحبه‌گر اجازه می‌دهد فکر کودک را قدم‌به‌قدم دنبال کند. اگرچه سرعت عبور کودکان از مراحل تحولی به دلیل تفاوت‌های فردی متفاوت است، اما توالی عبور از این مراحل کاملاً یکسان و غیرقابل تغییر است.

پیاژه در بازنگری نهایی خود، رشد شناختی را به سه دوره اصلی تقسیم کرد: حسی-حرکتی (۰ تا ۲ سالگی)، تجسم عینی (۲ تا ۱۱ سالگی) و انتزاعی یا صوری (۱۱ تا ۱۵ سالگی). دوره حسی-حرکتی خود شامل دو نیم‌دوره است؛ نیم‌دوره اول (تا ۹ ماهگی) با میان‌گرایی نسبت به بدن خویش مشخص می‌شود و نیم‌دوره دوم (۹ تا ۲۴ ماهگی) با عینی و فضایی کردن روان‌بنه‌ها همراه است. تحول در این دوره طی ۶ مرحله رخ می‌دهد که از بازتاب‌های غریزی آغاز شده و به تفکر نمادی می‌رسد.

مراحل شش‌گانه رشد حسی-حرکتی

در مرحله اول (تولد تا ۱ ماهگی)، نوزاد بازتاب‌های غریزی خود را از طریق درون‌سازی با ظرفیت‌های سه‌گانه تکرار، تعمیم و بازشناسی تحکیم می‌کند. در مرحله دوم (۱ تا ۴ ماهگی) یا واکنش‌های دورانی نخستین، تمرکز بر بدن خود نوزاد است و اولین عادات و شرطی‌شدن‌ها شکل می‌گیرند. مرحله سوم (۴ تا ۸ ماهگی) یا واکنش‌های دورانی ثانویه، معطوف به محیط بیرونی است؛ کشف در این مرحله تصادفی بوده و هماهنگی دیدن و گرفتن ریشه خلاقیت را پدید می‌آورد. مرحله چهارم (۸ تا ۱۲ ماهگی) با هماهنگی واکنش‌های ثانویه و تمایز آشکار اما کلی بین هدف و وسیله همراه است. علیت در این مرحله بیرونی شده و خطای جست‌وجوی شیء در نقطه A به جای B (خطای A-not-B) رخ می‌دهد.

کشف ابزارها و درونی شدن روان‌بنه‌ها

در مرحله پنجم (۱۲ تا ۱۸ ماهگی) یا واکنش‌های دورانی ثالث، کودک با رفتارهای فعال آزمایشگری و آزمون و خطا به عالی‌ترین سطح هوش عملی می‌رسد. در این مرحله، رابطه هدف و وسیله اختصاصی شده و کودک رفتارهای نوآورانه‌ای مانند رفتار تکیه‌گاهی نشان می‌دهد. سرانجام در مرحله ششم (۱۸ تا ۲۴ ماهگی)، کودک با درونی کردن روان‌بنه‌ها از آزمون و خطای عملی فراتر رفته و به راه‌حل‌های ذهنی و بینش ناگهانی دست می‌یابد. در این مرحله حافظه یادآوری به صورت یک درون‌سازی باز پدیدآورنده عمل می‌کند و تقلید معوق شکل می‌گیرد.

شایان ذکر است که پژوهش‌های اندرو متلزوف نظریه پیاژه درباره تقلید را به چالش کشید؛ او نشان داد نوزادان در هفته اول تولد قادر به تقلید پنهان چهره و در سن ۶ هفتگی قادر به تقلید تأخیری غیابی هستند.

پیاژه دوره تجسم عینی را به دو نیم‌دوره تقسیم کرد: نیم‌دوره اول یا پیش‌عملیاتی (۲ تا ۷ سالگی) و نیم‌دوره دوم یا عملیات عینی (۷ تا ۱۱ سالگی). طیف سنی ۶ تا ۱۱ سالگی که معادل دوران مدرسه است، با مرحله نهفتگی در نظریه فروید، عملیات عینی در نظریه پیاژه و سازندگی در مقابل حقارت در نظریه اریکسون انطباق دارد. تفاوت این دو دوره، در گذر از تفکر شهودی و تک‌بعدی به تفکر منطقی و چندبعدی نهفته است.

نیم‌دوره پیش‌عملیاتی و ویژگی‌های آن

تفکر کودک پیش‌عملیاتی با خودمحوری شناختی (نه خودخواهی اخلاقی)، برگشت‌ناپذیری، تفکر جادویی و پویانمایی مشخص می‌شود. پیاژه با آزمایش «سه کوه» خودمحوری فضایی را در این کودکان نشان داد. همچنین خودمحوری علّی باعث می‌شود کودک بپذیرد هر چیزی می‌تواند علت چیز دیگر باشد؛ مثلاً بگوید «تاریکی شب می‌آید تا ما بخوابیم». این دوره شامل چند مرحله فرعی است: مرحله شهودی یا درک مستقیم (۲ تا ۴ سالگی) با استدلال انتقالی (حل مسئله بدون توانایی تبیین چرایی آن)، مرحله شکل‌بندی‌های راکد ادراکی (۴ تا ۵ سالگی) که در آن کودک تابع ویژگی‌های ظاهری است (مانند انباشتن تخم‌مرغ‌ها و تصور افزایش تعداد)، و تفکر برزخ یا بینابینی (۵ تا ۷ سالگی) که با ردیف کردن‌های ناقص و دستی همراه است.

دوره عملیات عینی و نگهداری ذهنی

با ورود به دوره عملیات عینی، ساخت‌های عملیاتی به نام گروهه شکل می‌گیرند. در این دوره، توانایی‌های میان‌واگرایی (توجه هم‌زمان به چند بعد)، درون‌گنجی طبقه و استنباط فرارونده (ردیف کردن ذهنی اشیاء بدون نیاز به حضور فیزیکی) پدیدار می‌شود. شاخص‌ترین توانایی این دوره، نگهداری ذهنی است. کودکان حدود سنین ۷ تا ۸ سالگی از سه طریق استدلال این‌همانی (چیزی کم یا زیاد نشده)، عمل وارونه (امکان بازگشت ذهنی به حالت اول) و جبران (تعدیل ابعاد با یکدیگر) نگهداری ذهنی را درک می‌کنند. ثبات جنسیتی در کودک نیز شباهت زیادی به نگهداری ذهنی پیاژه دارد.

نگهداری‌های ذهنی به صورت یکپارچه رخ نمی‌دهند؛ پدیده‌ای به نام ناهم‌ترازی افقی نشان می‌دهد که نگهداری ماده، طول، مایع و تعداد در ۶ تا ۷ سالگی، نگهداری وزن و مساحت در ۸ تا ۹ سالگی، و نگهداری حجم به عنوان دیرترین نوع در ۱۰ تا ۱۱ سالگی به ثبات شناختی می‌رسند.

دوره عملیات صوری (۱۱ تا ۱۵ سالگی) آخرین مرحله از مراحل رشد شناختی پیاژه است. نوجوان در این دوره بر خلاف دوره عملیات عینی، می‌تواند علاوه بر اشیای محسوس بر اساس فرضیات ذهنی استدلال کند. تفکر او از محتوای خاص جدا شده و جنبه عمومی می‌یابد. شکل‌گیری تفکر منطقی صوری مستقیماً ناشی از بلوغ جنسی فیزیولوژیک نیست، بلکه با تغییرات عاطفی و اجتماعی دوره نوجوانی موازی است. شخصیت نوجوان زمانی شکل می‌گیرد که منِ شخصی خود را تابع یک آرمان اجتماعی فراتر از خویش سازد.

خصایص تفکر صوری و ساختارهای منطقی

تفکر صوری با استدلال فرضی-استنتاجی و تفکر گزاره‌ای (ارزیابی منطق قضایا بدون نیاز به اشیاء و از طریق جملات) مشخص می‌شود. همچنین نوجوان به تفکر ترکیبی دست می‌یابد که به او اجازه می‌دهد تمامی ترکیب‌های ممکن بین متغیرها را به طور سیستماتیک بسنجد. ساختارهای تفکر صوری در قالب شبکه (Lattice) در مرحله دوم این دوره متحد می‌شوند. یکی دیگر از ابزارهای شناختی این مرحله، گروه تغییر شکل‌های چهارگانه (INRC) است که چهار فرآیند همسان (I)، معکوس (N)، متقابل (R) و همبسته (C) را در یک نظم واحد تلفیق می‌کند. در این دوره نوعی خودمیان‌بینی ویژه نوجوانی نیز به دلیل ظهور بعد ممکن در ذهن پدیدار می‌شود.

تفکر بزرگسالی و پساصوری

پژوهش‌های پساپیاژه‌ای نشان داد تحول شناختی در نوجوانی متوقف نمی‌شود. بزرگسالان به تفکر پساصوری دست می‌یابد که منعطف‌تر است. لابووی-ویف تفکر بزرگسالی را تفکر عمل‌گرایانه (Pragmatic) می‌داند که در آن منطق ابزار حل مسائل واقعی زندگی است. همچنین وارنر شای مراحل شناختی را در قالب یک الگو مطرح کرد: مرحله فراگیری در کودکی و نوجوانی، مرحله دستیابی در اوایل بزرگسالی، مرحله اجرایی در میانسالی و مرحله ادغام مجدد در اواخر بزرگسالی پدید می‌آیند.

منتقدین پیاژه معتقدند وی ساختارهای شناختی را بیش از حد جهان‌شمول فرض می‌کرد (در حالی که فرایند رشد جهان‌شمول است، نه ساختارهای آن)، مفهوم تعادل‌جویی او مبهم است، بیش از حد بر منطق تکیه دارد و تکالیفش توانمندی کودکان را دست‌کم می‌گرفتند (منجر به خطای منفی کاذب به دلیل متغیرهایی چون زبان می‌شدند).

نظریه‌پردازان نوپیاژه‌ای تلاش کردند با تلفیق اصول پردازش اطلاعات و بنیان‌های ساخت‌گرایی، کاستی‌های نظریه پیاژه را برطرف کنند. آن‌ها بر ماهیت فعال یادگیرندگان تأکید دارند؛ ذهن کودک آگاهی را فعالانه می‌سازد و مانند دستگاه ضبط‌صوت اطلاعات را کلمه به کلمه بازنمایی و ضبط نمی‌کند. همچنین کیفیت شناخت صرفاً توسط سن زیستی تعیین نمی‌شود و تلاش فردی تأثیرگذارتر است. در این میان، رابی کیس و کورت فیشر دو دیدگاه برجسته نوپیاژه‌ای را مطرح کردند.

نظریه رابی کیس: حافظه کاری و کارآمدی پردازش

رابی کیس مفهوم کارآمدی پردازش اطلاعات را جایگزین تعامل درون‌سازی و برون‌سازی پیاژه کرد. او معتقد است تغییرات شناختی وابسته به افزایش ظرفیت حافظه کاری (فضای پردازش اجرایی) است که دارای دو قابلیت فضای اجرا (پردازش اطلاعات) و فضای انباشت (ذخیره اطلاعات) است. این تغییرات حاصل تعامل بلوغ زیستی (مانند میلین‌سازی و اتصالات نورونی) و تجربه محیطی است. توسعه راهبردها در نظریه کیس معادل طرح‌واره‌های پیاژه است. مراحل رشد شناختی کیس شامل حسی-حرکتی، ارتباط درونی (۱۸ ماهگی تا ۵ سالگی)، بعدی (۵ تا ۱۱ سالگی) و برداری است. چهار فرآیند حل مسئله، کاوش، مشاهده و تقلید، و تنظیم متقابل در یکپارچه‌سازی طرح‌ها نقش دارند.

در تکالیف تشخیص غلظت (نسبت آب به آب‌پرتقال)، کودکان پیش‌دبستانی بر اساس پایه‌های ادراکی ظاهر، کودکان ۵ تا ۷ ساله بر اساس تعداد مطلق لیوان‌های آب‌پرتقال، و کودکان ۹ تا ۱۱ ساله با توجه به تفاوت در تعداد لیوان‌های آب قضاوت می‌کنند.

نظریه ساختارنگری پویای کورت فیشر

کورت فیشر نظریه ساختارنگری پویا را مطرح کرد که در آن تفکر سازمان‌یافته دائماً در حال تغییر و وابسته به بافت اجتماعی-فرهنگی است. او شناختی بودن را با مفهوم مهارت (توانایی رفتار سازمان‌یافته در یک موقعیت خاص) توصیف می‌کند. فیشر معتقد است انسان‌ها از طریق بدن‌های خود در جهان درک و عمل می‌کنند (شناخت جسمانی‌شده). او استعاره شبکه رشد را جایگزین نردبان یک‌بعدی کرد تا نشان دهد محیط‌های ناهمگن منجر به مهارت‌های ناهمگن می‌شوند. در نظریه او، فرآیندهای تولید دانش شامل جایگزین کردن (انتقال مهارت بین بافت‌ها)، هماهنگی درونی (ترکیب مهارت‌ها برای مهارت‌های تعمیم‌یافته) و ترکیب (ادغام جنبه‌های ادراکی) است. سطوح رشدی او نیز حسی-حرکتی (۰ تا ۲۴ ماهگی)، بازنمایی ذهنی (۲۴ ماهگی تا ۱۲ سالگی) و انتزاعی را دربرمی‌گیرد.

fisher همچنین بین سطح کارکردی (بیشترین عملکرد مستقل با کمترین حمایت) و میدان رشد (عملکرد بهینه تحت حمایت فرد پیشرفته‌تر) تمایز قائل شد. نظریه فیشر ترکیبی از آرای پیاژه، اسکینر و ویگوتسکی برای توضیح بهتر تفاوت‌های فردی است.

در رویکرد بافتاری، فرد غیرقابل تفکیک و نامتمایز از بافت و محیط اجتماعی فرض می‌شود. نظریه تاریخی-فرهنگی لو ویگوتسکی بر این باور استوار است که هر کارکردی در رشد فرهنگی کودک نخست در سطح بیرونی و بین‌فردی (اجتماعی) ظاهر شده و سپس به سطح درونی و درون‌روانی (روان‌شناختی) منتقل می‌شود. ویگوتسکی معتقد است رشد طبیعی درونی تا حدود سن ۲ سالگی مسلط است، اما پس از آن رشد ذهنی تحت تاثیر مسیر فرهنگی و ابزارهایی مانند زبان قرار می‌گیرد که رفتار واسطه‌ای را پدید می‌آورند.

ابزارهای روان‌شناختی و رشد زبان در نظریه ویگوتسکی

ویگوتسکی بین ابزارهای فیزیکی (برای تغییر محیط مادی) و ابزارهای روان‌شناختی (مانند سیستم‌های نشانه‌ای و زبان برای تسلط بر رفتار خود) تمایز قائل شد. انسان‌ها به کمک این نشانه‌ها دست به رفتار واسطه‌ای می‌زنند و مستقیماً به محرک‌های محیطی پاسخ نمی‌دهند. رشد زبان شامل سه مرحله است: گفتار بیرونی یا اجتماعی (اولین مرحله برای ارتباط)، گفتار خودمحور یا تفکر خصوصی (شروع بعد از ۳ سالگی برای هدایت ذهن) و گفتار درونی (شروع از ۸ سالگی). با افزایش سختی یک تکلیف، بسامد گفتار خودمحور در کودکان ۵ تا ۷ ساله تقریباً دو برابر می‌شود که نشان‌دهنده کارکرد مثبت شناختی آن در حل مسئله است. خودگردانی کلامی به درک عمیق‌تر وجدان و نیروی اراده کمک می‌کند. ویگوتسکی و فروید در تبیین سوپرایگو بر درونی‌سازی تاکید دارند، اما ویگوتسکی نقش گفتار را در آن برجسته می‌کرد.

دیدگاه عصب‌روان‌شناختی الکساندر لوریا

الکساندر لوریا، همکار ویگوتسکی، معتقد بود خودنظم‌دهی در ابتدا روندی اجتماعی و تعاملی دارد و در بزرگسالی شخصی می‌شود. او آزمون عصب-روان‌شناختی لوریا-نبراسکا را به عنوان فرم کوتاهی از آزمون هالستید-ریتان طراحی کرد. لوریا کورتکس مغز را به سه واحد تقسیم کرد: واحد اول مسئول بیداری و هوشیاری، واحد دوم مسئول دریافت و ذخیره اطلاعات (لوب‌های آهیانه‌ای، پس‌سری و گیجگاهی) و واحد سوم مسئول برنامه‌ریزی و هماهنگی رفتار (لوب پیشانی). او همچنین پردازش اطلاعات را به دو نوع استدلال همزمان (تحت کنترل لوب‌های آهیانه‌ای و پس‌سری) و پردازش توالی (تحت کنترل لوب‌های پیشانی و گیجگاهی) تقسیم نمود.

در نهایت، ویگوتسکی تایید می‌کند که تفکر انتزاعی و ریاضی رفتاری خودجوش نیست، بلکه نیازمند آموزش سیستم‌های نشانه‌ای انتزاعی است و کودکان خردسال تا پیش از آموزش، محدودیت‌های حافظه خود را نشناخته و از کمک‌حافظه‌های بیرونی به طور خودکار استفاده نمی‌کنند.

نظریه‌های جروم برونر و یوری برونفن‌برنر از جمله دیدگاه‌های برجسته‌ای هستند که بر نقش آموزش و ساختارهای محیطی در رشد شناختی تأکید می‌ورزند. هر دو نظریه‌پرداز اهمیت فراوانی برای بستر اجتماعی قائلند. جروم برونر با ارائه نظریه بازنمایی و برونفن‌برنر با طراحی مدل زیست‌بوم‌شناختی، تعامل فرد با پیرامونش را تبیین کرده‌اند.

نظریه تحول شناختی جروم برونر

برونر مراحل رشد ذهنی کودکان را بر خلاف پیاژه، مستقل از سن تقویمی می‌داند. او سه نظام بازنمایی یا شناخت را معرفی کرد: شناخت عملی (Enactive) که غیرکلامی و حرکتی بوده و با مرحله حسی-حرکتی پیاژه هم‌ترازی دارد؛ شناخت تصویری (Iconic) که مبتنی بر تصویر ذهنی است و با مرحله عملیات عینی پیاژه هم‌تراز است؛ و شناخت نمادی (Symbolic) که مبتنی بر زبان بوده و با مرحله عملیات صوری هم‌راستاست. برونر تسلط بر زبان را پیش‌شرط کارکردهای شناختی سطح بالا و مقدم بر تفکر می‌داند. او با رد مفهوم سنتی آمادگی، معتقد است نباید منتظر رشد زیستی کودک ماند. برونر برنامه مارپیچی را پیشنهاد کرد که در آن مطالب آموخته شده قبلی، با پیشرفت تحصیلی در سطوحی عمیق‌تر و پیچیده‌تر مجدداً ارائه می‌شوند. مفهوم تکیه‌گاه‌سازی (داربست‌بندی) که توسط او معرفی شد، رویکردی حمایتی و موقتی برای تسلط شناختی کودک است.

الگوی زیست‌بوم‌شناختی برونفن‌برنر

یوری برونفن‌برنر نظریه خود را به دلیل تعامل میان آمادگی‌های زیستی درون‌زاد کودک و نیروهای بیرونی، به الگوی زیست‌بوم‌شناختی (Bioecological) تغییر نام داد. در این مدل، رشد حاصل تعاملی پیچیده است و فرد هم تولیدکننده محیط و هم محصول آن است. او لایه‌های محیطی را به پنج سیستم تقسیم کرد: ۱. میکروسیستم (ریزسیستم) که شامل تعاملات نزدیک و روزمره است و رابطه‌های آن کاملاً دوجهتی هستند؛ ۲. مزوسیستم (میان‌سیستم) که حاصل ارتباط بین ریزسیستم‌ها است (مانند تعامل والدین با معلم یا طلاق والدین)؛ ۳. اگزوسیستم (برون‌سیستم) که موقعیت‌های اجتماعی بدون حضور مستقیم کودک اما اثرگذار بر او است (مانند مرخصی شغلی والدین یا امکانات رفاهی محله)؛ ۴. ماکروسیستم (کلان‌سیستم) که شامل ارزش‌ها، سنت‌ها، قوانین جامعه و ساختار خانواده است؛ و ۵. کرونوسیستم (سیستم زمانی) که معرف بعد زمان و رویدادهای تحولی سبک زندگی است.

رخدادهای مهم زندگی مانند آغاز مدرسه، طلاق والدین، مهاجرت یا شیوع جنگ در لایه کرونوسیستم بررسی می‌شوند که پویایی‌های زمانی رشد را نشان می‌دهند.