تعریف و ماهیت بازی
بازی چیست؟
در روانشناسی تحولی، تعریف بازی به ظاهر ساده است اما میان صاحبنظران اختلافنظرهای جدی وجود دارد. بالدوین بازی را فعالیتی بیهدف یا دارای هدف در خود میداند؛ یعنی هدف بازی نه در بیرون از آن، بلکه در درون خودِ فعالیت نهفته است. برای توصیف این ویژگی، بالدوین اصطلاح اتوتیسم را به کار برد که دقیقاً به معنای «هدف در درون فعالیت» است. این مفهوم با هیچ نفع مادی یا هدف بیرونی مشخصی همراه نیست.
اصطلاح اتوتیسم بالدوین به معنای فعالیتی است که هدف آن در خود آن فعالیت نهفته است، نه در بیرون از آن.
کارل بوهلر ملاک اصلی بازی را انطباق با اصل لذت میداند. نکته مهم این است که با رشد سنی کودک، اصل لذت از بین نمیرود؛ کودک تدریجاً به سمت اصل واقعیت میرود اما اصل لذت هرگز واقعاً از بین نمیرود و همچنان در بازیها خود را نشان میدهد. کلاپارد نیز بازی را از دیدگاه فیزیولوژیک بررسی کرده و آن را به عنوان تحقق بخشیدن فوری نیازها تعریف میکند. این رویکرد تأکید دارد که بازی یک سازوکار برآوردهسازی نیاز است، نه فعالیتی صرفاً تفریحی.
از دیدگاه پیاژه، بازی و تقلید دو قطب متضاد فعالیت طرحوارهای کودک هستند. در بازی، اولویت اساسی با فرایند درونسازی است؛ کودک در حین بازی خود را با واقعیت خارج تطبیق نمیدهد و به دنبال تعادل نمیگردد، زیرا تابع محض طرحوارههای شخصی خویش است. در مقابل، تقدم برونسازی منجر به شکلگیری تقلید میشود.
| بازی | تقلید | |
|---|---|---|
| فرایند غالب | درونسازی | برونسازی |
| تطبیق با واقعیت | ✗ | ✓ |
| تعادلجویی | ✗ | ✓ |
تفاوت بازی تمرینیِ پیاژه با فعالیتهای عادی حسی-حرکتی در همین نکته نهفته است: عمل حسی-حرکتی سازمانیافته به سمت تعادلجویی میرود، اما در بازی تمرینی هیچ هدف تعادلجویی در کار نیست. همچنین پیاژه اصطلاح «بازی کنشی» را به دلیل ابهام رد کرد و به جای آن واژه تمرینی را برگزید، زیرا معتقد بود همه بازیها علاوه بر جنبه ساختاری دارای جنبه عملی و کنشی نیز هستند.
واژگان کلیدی
- اتوتیسم
- اصطلاح بالدوین برای فعالیتی که هدفش در درون خود آن فعالیت نهفته است و فاقد نفع مادی یا هدف بیرونی است.
- اصل لذت
- اصلی که بوهلر ملاک بازی کودکان میداند و برخلاف تصور رایج، با رشد سنی هرگز بهطور کامل از بین نمیرود.
- درونسازی
- فرایند شناختی که در آن کودک تجربیات بیرونی را بر اساس طرحوارههای موجود ذهنی خود تفسیر میکند؛ فرایند غالب در بازی از دیدگاه پیاژه.
- برونسازی
- فرایند تطبیق طرحوارهها با واقعیت بیرونی؛ فرایند غالب در تقلید از دیدگاه پیاژه.
- بازی تمرینی
- اصطلاح پیاژه برای بازیهای ابتدایی فاقد هدف تعادلجویی که جایگزین «بازی کنشی» شد.
اشتباههای رایج
- اشتباه رایج: تصور میشود اتوتیسم بالدوین به معنای فعالیتی با هدف بیرونی است؛ در واقع اتوتیسم دقیقاً برعکس است: هدف در درون فعالیت نهفته است.
- اشتباه رایج: برخی گمان میکنند با رشد کودک، اصل لذت کاملاً از بین میرود و جای خود را به اصل واقعیت میدهد؛ اما اصل لذت هرگز از بین نمیرود و همچنان در بازی خود را نشان میدهد.
- اشتباه رایج: در نظریه پیاژه، فرایند غالب در بازی برونسازی دانسته میشود؛ در واقع در بازی درونسازی غالب است و برونسازی غالب منجر به تقلید میشود.
- اشتباه رایج: تصور میشود کودک در حین بازی به دنبال تعادل با واقعیت است؛ اما پیاژه تصریح میکند کودک در بازی تابع محض طرحوارههای شخصی خود است و به دنبال تعادل نمیگردد.
جمعبندی این مفهوم
- بالدوین بازی را با اصطلاح اتوتیسم توصیف میکند: فعالیتی که هدفش در درون خود آن نهفته است نه در بیرون.
- بوهلر ملاک بازی را اصل لذت میداند که با رشد کودک کمرنگ میشود اما هرگز از بین نمیرود؛ کلاپارد نیز بازی را تحقق فوری نیازها از دیدگاه فیزیولوژیک تعریف میکند.
- در نظریه پیاژه، بازی با غلبه درونسازی و تقلید با غلبه برونسازی مشخص میشود.
- در بازی تمرینیِ پیاژه، کودک به دنبال تعادلجویی نیست و تابع طرحوارههای شخصی خویش است.
- پیاژه اصطلاح «بازی کنشی» را مبهم دانست و آن را با «بازی تمرینی» جایگزین کرد زیرا همه بازیها دارای جنبه کنشی هستند.
نکتهٔ تکمیلی
مفهوم «اتوتیسم» بالدوین در واقع پیشگام مفهوم مدرن انگیزش درونی (Intrinsic Motivation) است که دههها بعد توسط روانشناسانی چون دِسی و ریان در نظریه خودتعیینی (Self-Determination Theory) به تفصیل بررسی شد. هر دو رویکرد بر این نکته تأکید دارند که فعالیتهایی که پاداش آنها از درون خودشان میآید، پایدارتر و رضایتبخشتر هستند. این یکی از دلایلی است که بازی آزاد در برابر فعالیتهای ساختارمند بیرونی، اثر تربیتی عمیقتری دارد.