تعریف و قلمرو روانشناسی رشد
روانشناسی رشد به مطالعه علمی تحولات روانشناختی و تغییرات جسمانی انسان میپردازد. نقطه آغاز این مطالعه نه تولد نوزاد، بلکه لحظه انعقاد نطفه است و تا لحظه مرگ ادامه مییابد. این تفاوت اساسی نشان میدهد که روانشناسی رشد، دوران پیش از تولد را نیز در بر میگیرد.
قلمرو موضوعی روانشناسی رشد بسیار گسترده است. حوزه رشد فیزیکی شامل ژنتیک، نمو اعضا، رشد حرکتی، خواب، تغذیه، سلامت و حتی سوءمصرف مواد میشود. این گستردگی نشان میدهد که رشد جسمانی صرفاً به ظاهر بدن محدود نیست.
روانشناسی رشد تحول انسان را از لحظه انعقاد نطفه تا مرگ بررسی میکند و سه حوزه جسمانی، شناختی و اجتماعی-هیجانی را پوشش میدهد.
سازههایی مانند «دوران کودکی» نمونههایی از سازههای اجتماعی هستند که جوامع مختلف بر اساس برداشتها و مفروضات ذهنی مشترک خود تعریف میکنند. به همین دلیل، مفهوم کودکی در فرهنگهای گوناگون متفاوت است. این نکته اهمیت دارد زیرا بسیاری از طبقهبندیهای دورههای زندگی، جهانی و ذاتی نیستند بلکه اجتماعی و تاریخیاند.
روانشناسی رشد در سه حوزه اصلی فعالیت میکند: رشد فیزیکی (تغییرات جسمانی و زیستی)، رشد شناختی (تفکر، حافظه، زبان و حل مسئله) و رشد اجتماعی-هیجانی (روابط، هیجانات و شخصیت). این سه حوزه با یکدیگر تعامل دارند و تحول کامل انسان را شکل میدهند.
برای مثال، تحقیق درباره «سوءمصرف مواد در نوجوانی» در قلمرو رشد فیزیکی روانشناسی رشد قرار میگیرد، حتی اگر آثار آن رفتاری و روانی باشد. این نشان میدهد که مرزهای این حوزهها انعطافپذیر و به هم مرتبط هستند.
مطالعات هنجاری کودکان توسط جرج استانلی هال و دستیارش آرنولد گزل آغاز شد. این دو با بررسی رفتارهای وابسته به سن، رویکرد بهنجاری را در روانشناسی رشد پایهگذاری کردند. هال به عنوان پدر روانشناسی نوجوانی و گزل به عنوان پدر روانشناسی کودکی شناخته میشوند.
واژگان کلیدی
- روانشناسی رشد
- شاخهای از روانشناسی که تحولات جسمانی، شناختی و اجتماعی-هیجانی انسان را از لحظه انعقاد نطفه تا مرگ بررسی میکند
- سازه اجتماعی
- مفهومی که بر اساس برداشتهای ذهنی مشترک اعضای یک جامعه شکل گرفته و پذیرش عام دارد، مانند مفهوم «کودکی»
- رویکرد بهنجاری
- رویکردی پژوهشی که رفتارهای طبیعی و هنجار وابسته به سن را در جمعیتهای بزرگ بررسی میکند
اشتباههای رایج
- بسیاری از دانشجویان تصور میکنند روانشناسی رشد از تولد آغاز میشود؛ در حالی که این علم از لحظه انعقاد نطفه شروع میکند
- حوزه رشد فیزیکی را نباید با ژنتیک یا نمو بدنی محدود دانست؛ این حوزه مواردی مثل خواب، تغذیه و سوءمصرف مواد را هم دربرمیگیرد
- مفاهیمی مانند «کودکی» به اشتباه جهانی و ذاتی تلقی میشوند، اما اینها سازههای اجتماعی هستند که در فرهنگهای مختلف متفاوتاند
جمعبندی این مفهوم
- روانشناسی رشد تحول انسان را از لحظه انعقاد نطفه (نه تولد) تا مرگ مطالعه میکند
- این علم سه حوزه رشد فیزیکی، شناختی و اجتماعی-هیجانی را پوشش میدهد
- حوزه رشد فیزیکی بسیار گسترده است و مواردی مانند خواب، تغذیه و سوءمصرف مواد را نیز شامل میشود
- هال (پدر روانشناسی نوجوانی) و گزل (پدر روانشناسی کودکی) رویکرد بهنجاری را پایهگذاری کردند
- مفاهیمی مانند کودکی سازههای اجتماعی هستند، نه مقولات جهانی و ذاتی
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که در قرون وسطی، مفهوم «کودکی» به عنوان یک دوره مستقل وجود نداشت و کودکان بلافاصله پس از دوران شیرخوارگی وارد دنیای بزرگسالان میشدند. مورخ فیلیپ آریس در کتاب مشهورش «قرنهای کودکی» نشان داد که کودکی بهمثابه یک مرحله مجزا از زندگی، اختراعی نسبتاً مدرن است که تنها از قرن هفدهم به بعد در اروپا شکل گرفت.