معضل اخلاقی هاینز و روش کلبرگ
لارنس کلبرگ برای مطالعه رشد اخلاقی از معضلهای اخلاقی فرضی به عنوان ابزار پژوهشی استفاده کرد. مشهورترین این معضلها، داستان هاینز است: مردی که زنش در حال مرگ است و تنها یک دارو میتواند او را نجات دهد. داروساز این دارو را ده برابر هزینه ساخت (۲۰۰ دلار هزینه، ۲۰۰۰ دلار قیمت) میفروشد. هاینز پول کافی ندارد و داروساز حاضر به تخفیف نیست؛ پس از مغازه میدزدد.
این معضل ارزش اطاعت از قانون (دزدی نکردن) را در برابر ارزش حفظ جان انسان قرار میدهد. نکته اساسی اینجاست که کلبرگ به پاسخ بله یا خیر آزمودنیها هیچ علاقهای نداشت؛ آنچه برای او اهمیت داشت استدلال پشت پاسخ بود. چرا هاینز باید بدزدد یا ندزدد؟ این چرایی است که مرحله اخلاقی فرد را آشکار میکند.
در پژوهش کلبرگ، استدلال اخلاقی — نه خود پاسخ — ملاک طبقهبندی مراحل است.
از نظر روششناسی، ارزیابان پیش از نمرهگذاری تمام پاسخها موظف به بررسی پایایی بینارزیابها بودند تا همسویی مستقل داوران تضمین شود. پس از اصلاح سیستم نمرهگذاری، دادههای طولی نشان داد در حدود ۹۴ درصد آزمودنیها هیچ عقبگرد مرحلهای دیده نشد که فرضیه تسلسل غیرقابل تغییر مراحل را تأیید میکند.
نمونهای از تفاوت استدلال: اگر کسی بگوید «هاینز نباید بدزدد چون به زندان میافتد»، این استدلال مرحله اول است. اما اگر بگوید «نباید بدزدد چون نظم اجتماعی را به هم میریزد»، در مرحله چهارم قرار دارد.
کلبرگ همچنین اعتقاد داشت مراحل اخلاقی محصول رسش ژنتیکی یا آموزش مستقیم اجتماعی نیستند، بلکه از تفکر خودِ ما درباره مسائل اخلاقی و تحریک فرایندهای ذهنی سرچشمه میگیرند. مانند فروید و پیاژه، کلبرگ نیز به اصل اپیژنتیک معتقد بود: مراحل از پیش تعیینشدهای وجود دارند که با اتمام هر مرحله، مرحله بعد ظاهر میشود.
واژگان کلیدی
- معضل هاینز
- داستان فرضی کلبرگ درباره مردی که باید بین دزدی دارو (نجات جان همسر) و اطاعت از قانون یکی را انتخاب کند؛ ابزار اصلی سنجش مراحل اخلاقی
- پایایی ارزیابها
- میزان توافق بین داوران مختلف در نمرهگذاری مستقل پاسخهای یکسان؛ باید پیش از ارزیابی کل نمونه بررسی شود
- تسلسل غیرقابل تغییر
- اصل کلبرگ که بیان میکند افراد مراحل اخلاقی را به ترتیب ثابت و بدون پرش یا ترکیب طی میکنند
- اصل اپیژنتیک
- دیدگاه مشترک فروید، پیاژه و کلبرگ که مراحل رشد را از پیش تعیینشده ژنتیکی میداند که با اتمام هر مرحله، مرحله بعدی ظاهر میشود
اشتباههای رایج
- داروساز در معضل هاینز دارو را ده برابر هزینه ساخت قیمتگذاری کرده بود، نه بیست برابر؛ ۲۰۰ دلار هزینه و ۲۰۰۰ دلار قیمت
- کلبرگ به پاسخ (بله/خیر) آزمودنیها بیتفاوت بود؛ ملاک طبقهبندی مراحل، استدلال پشت پاسخ است
- معضل هاینز تعارض بین قانون و جان انسان را میسنجد، نه تعارض بین روابط خانوادگی و قانونگرایی
- مراحل اخلاقی کلبرگ محصول رسش ژنتیکی یا آموزش مستقیم اجتماعی نیستند، بلکه از تفکر شخصی درباره مسائل اخلاقی ناشی میشوند
جمعبندی این مفهوم
- کلبرگ از معضلهای اخلاقی فرضی (مانند هاینز) برای سنجش مراحل اخلاقی استفاده کرد و تمرکز او بر استدلال بود، نه پاسخ نهایی
- در معضل هاینز، داروساز دارو را ده برابر هزینه (۲۰۰۰ دلار) میفروخت و تعارض اصلی میان اطاعت از قانون و حفظ جان بود
- پایایی بینارزیابها باید پیش از نمرهگذاری کل نمونه تأیید شود تا همسویی مستقل داوران تضمین گردد
- مطالعات طولی نشان داد ۹۴ درصد آزمودنیها هیچ عقبگرد مرحلهای ندارند و تسلسل غیرقابل تغییر تأیید میشود
- مراحل اخلاقی نه ژنتیکی صرفاند و نه آموزش مستقیم اجتماعی، بلکه از تفکر درباره مسائل اخلاقی سرچشمه میگیرند
نکتهٔ تکمیلی
جالب است که کلبرگ در طراحی معضل هاینز از یک رویداد واقعی الهام نگرفت؛ این داستان کاملاً ساخته ذهن اوست. با این حال، همین داستان ساده در طول دههها به اندازهای بحثبرانگیز شد که فیلسوفان اخلاق، جامعهشناسان و روانپزشکان بالینی همه دربارهاش نظر دادند. قضیه دادگاهی واقعی در آمریکا در دهه ۱۹۸۰ وجود داشت که در آن یک مرد برای تهیه دارویی گرانقیمت برای فرزند بیمارش دست به سرقت زد و دادگاه با ارجاع به بحثهای فلسفی درباره عدالت اخلاقی، حکم نرمی صادر کرد.