ساختار لایههای دیواره لوله گوارش
دیواره لوله گوارش در سراسر طول خود (به جز دهان و حلق) از چهار لایه اصلی تشکیل شده است که از خارج به داخل عبارتند از: لایه بیرونی (سروز)، لایه ماهیچهای، لایه زیرمخاط و لایه مخاط. لایه بیرونی در ناحیه شکمی بخشی از صفاق را تشکیل میدهد که اندامهای درون شکم را به هم وصل میکند. این لایه حاوی بافت پیوندی سست و رگهای خونی فراوان است.
بافت پیوندی سست در تمام لایههای دیواره لوله گوارش یافت میشود و دارای ماده زمینهای شفاف، بیرنگ و چسبنده است.
لایه ماهیچهای مسئول حرکات لوله گوارش است و در اکثر بخشها شامل دو لایه ماهیچه حلقوی (داخلی) و طولی (خارجی) میباشد؛ اما در معده، یک لایه ماهیچه مورب نیز به عنوان داخلیترین زیرلایه ماهیچهای اضافه شده است. لایه زیرمخاط نیز با داشتن بافت پیوندی سست، باعث اتصال مخاط به لایه ماهیچهای شده و به لغزش و چینخوردن راحتتر مخاط کمک میکند.
| ویژگی | لایه ماهیچهای | لایه زیرمخاط | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| بافت پیوندی سست | ✓ | ✓ | شبکه عصبی | ✓ | ✓ | تحریک ماهیچهها | ✓ | ✗ |
درونیترین لایه، مخاط نام دارد که از بافت پوششی و آستر پیوندی تشکیل شده است. یاختههای پوششی مخاط در تمام طول لوله گوارش بر روی غشای پایه (شبکهای از رشتههای پروتئینی و گلیکوپروتئینی) قرار دارند. این لایه وظایف مهمی مثل جذب و ترشح را بر عهده دارد و در بخشهایی مثل معده و روده باریک دارای چینخوردگیهای فراوانی است.
واژگان کلیدی
- صفاق
- پردهای از جنس بافت پیوندی که اندامهای درون شکم را به هم متصل کرده و آنها را در جای خود ثابت نگه میدارد.
- غشای پایه
- شبکهای از رشتههای پروتئینی و گلیکوپروتئینی که یاختههای پوششی را به هم و به بافت زیرین متصل میکند.
- بافت پیوندی سست
- بافتی با ماده زمینهای فراوان و رشتههای الاستیک و کلاژن که در تمام لایههای لوله گوارش حضور دارد.
اشتباههای رایج
- اشتباه است که فکر کنیم لایه زیرمخاط ماهیچه ندارد؛ تارهای ماهیچهای در لایه زیرمخاط فقط در ساختار رگهای خونی دیده میشوند و در حرکت دیواره نقش ندارند.
- اشتباه رایج: تصور اینکه صفاق تمام طول لوله گوارش را میپوشاند؛ صفاق فقط بخشهای درون شکم را شامل میشود و مثلاً در بخشهای ابتدایی مری وجود ندارد.
- اشتباه رایج: فرض بر اینکه ماهیچه مورب در روده هم وجود دارد؛ این لایه فقط مختص معده است.
جمعبندی این مفهوم
- دیواره لوله گوارش از لایههای بیرونی، ماهیچهای، زیرمخاطی و مخاطی تشکیل شده است.
- بافت پیوندی سست جزء مشترک تمام لایههای دیواره لوله گوارش محسوب میشود.
- شبکههای عصبی رودهای (اصطلاحاً مغز دوم) در دو لایه زیرمخاط و ماهیچهای نفوذ کردهاند.
- ترتیب لایههای ماهیچهای معده از داخل به خارج عبارت است از: مورب، حلقوی و طولی.
- لایه بیرونی لوله گوارش در بخشهایی که درون حفره شکمی هستند، بخشی از پرده صفاق است.
نکتهٔ تکمیلی
جالب است بدانید که شبکه عصبی رودهای به قدری پیچیده و مستقل است که دانشمندان به آن "مغز دوم" میگویند. این سیستم حتی اگر ارتباطش با مغز و طناب نخاعی قطع شود، باز هم میتواند فرآیند هضم و حرکات لوله گوارش را به طور مستقل مدیریت کند!