نظریه‌های گسترش‌یافته نظریه فروید

ملانی کلاین از پیشگامان برجسته روان‌کاوی است که برخلاف روان‌کاوان پیش از خود که نظریه‌های رشد کودک را بر اساس تحلیل بزرگسالان مطرح می‌کردند، روان‌کاوی را مستقیماً به حیطه کودکی کشاند. این اقدام او با مخالفت‌های جدی روبرو شد؛ به ویژه آنا فروید که کاملاً مخالف تحلیل روان‌کاوانه کودکان در سنین پایین بود و عقیده داشت تحلیل کودکان به هیچ وجه ممکن نیست. کلاین برای غلبه بر این چالش، بازی‌درمانی و استفاده از اسباب‌بازی‌ها را جایگزین تداعی آزاد و تحلیل رؤیای فروید کرد تا بتواند انتقال‌های مثبت و منفی را در کودک ایجاد و تحلیل کند. هدف اصلی او در درمان، کاهش دادن اضطراب‌ها و به خصوص کاهش خشونت اشیاء درون‌فکنی‌شده در روان کودک بود.

کلاین بر این باور بود که نوزادان برخلاف تصور سنتی، لوح سفید نیستند؛ بلکه با یک آمادگی فطری زیستی جهت مواجهه با اضطراب ناشی از کشمکش میان غریزه مرگ و زندگی متولد می‌شوند. در این راستا، خیال‌های ناهشیار نوزاد در بدو تولد، بازنمایی‌های روانی برخاسته از غرایز ناهشیار نهاد هستند. همچنین خود (ایگو) در نوزادی بسیار زودتر به پختگی می‌رسد، زیرا توانایی اولیه برای مهار غریزه‌ها به وسیله دفاع‌های روانی را دارد. این موضوع در مورد فراخود نیز صدق می‌کند؛ فراخود اولیه در بدو تولد به جای ایجاد احساس گناه، وحشت شدید مفرط و ترس از قطعه‌قطعه شدن تولید می‌کند. کلاین هشدار می‌دهد که عدم تعدیل خشونت و سختی این فراخود اولیه، خاستگاه اصلی رفتارهای ضداجتماعی و تبهکارانه در بزرگسالی است.

در حوزه رشد جنسی، کلاین معتقد بود عقده ادیپ نوزاد در همان چند ماه اول زندگی مستقر شده و در حدود سنین ۳ یا ۴ سالگی به اوج خود می‌رسد. برخلاف زیگموند فروید که ترس غالب را ترس از عقیم شدن توسط پدر می‌دانست، کلاین فرض کرد که ترس اصلی نوزاد ناشی از مقابله‌به‌مثل و تلافی‌جویی مادر در قبال خیال‌بافی کودک مبنی بر خالی کردن بدن یا شکم مادر است. با این حال، کودکان برخلاف دیدگاه سنتی قادرند عواطف مثبت خود را حفظ کرده و هم‌زمان به هر دو والد عشق بورزند.

ملانی کلاین به جای استفاده از واژه مرحله رشد، اصطلاح موضع را به کار برد تا نشان دهد این حالت‌های روانی تقویمی و خطی نیستند و در بزرگسالی نیز احتمال پس‌روی به آن‌ها وجود دارد. رشد روانی نوزاد با انتقال از ارتباط با اشیاء جزئی به سمت اشیاء کلی همراه است.

نخستین موضع، موضع پارانوئید-اسکیزوئید است که در ۳ یا ۴ ماه اول زندگی رخ می‌دهد. نوزاد که با تعارض غرایز مواجه است، برای محافظت از خود، پستان مادر را به دو بخش خوب و بد تقسیم می‌کند؛ زیرا ادغام آن‌ها پستان خوب را در معرض تخریب قرار می‌دهد. نوزاد غریزه مرگ خود را به بیرون فراافکنی می‌کند و تصویر هراس‌آور پستان آزاردهنده شکل می‌گیرد. در این دوره، نوزاد ابتدا اشیاء خوب را درون‌فکنی می‌کند تا با اضطراب بجنگد. درون‌فکنی به این معناست که نوزاد گویی شخص دوم را به طور عینی در داخل بدن خود حس می‌کند و این شیء درون‌فکنی‌شده دارای پویایی و نیروی مستقل فعال است. دفاع مهم دیگر، همانندسازی فراافکن است؛ تکانه بد به پستان فراافکنی شده، سپس پستان بد درونی‌سازی می‌شود تا کودک با همانندسازی با آن بر پستان کنترل یابد. برخلاف فراافکنی ساده که فقط در خیال رخ می‌دهد، همانندسازی فراافکن در روابط واقعی بزرگسالان تأثیر عمیقی دارد.

موضع دوم، موضع افسرده است که در حدود ۵ یا ۶ ماهگی پدیدار می‌شود. با درک شیء کلی (کل وجود مادر)، کودک متوجه می‌شود جنبه خوب و بد هر دو متعلق به مادر هستند. این ادراک باعث ایجاد احساس گناه عمیق به خاطر خیال‌های ویرانگر قبلی می‌شود. احساس گناه در کلاین بسیار زودتر از فروید (که آن را به عقده ادیپ مربوط می‌دانست) شکل می‌گیرد. این موضع زمانی حل می‌شود که نوزاد بفهمد رفتن مادر همیشگی نیست و بتواند از طریق جبران خیالی، احساس گناه را برطرف کند. کلاین تأکید می‌کند که استفاده افراطی و انعطاف‌ناپذیر بزرگسالان از مکانیسم تقسیم کردن به سرکوبی بیمارگون می‌انجامد.

مارگارت ماهلر معتقد است رشد روان‌شناختی نوزاد فرآیندی متمایز از تولد جسمانی است. تولد روان‌شناختی که به معنی دست‌یابی به فردیت و استقلال از مراقبت‌کننده است، در ۳ سال نخست زندگی رخ می‌دهد و شروع آن نه از لحظه ولادت، بلکه چند هفته پس از تولد است. ماهلر تحول شخصیت را شامل سه مرحله اصلی می‌داند.

نخستین مرحله، اوتیسم بهنجار (از تولد تا ۴ هفتگی) است که ماهلر آن را مرحله بی‌شیء می‌نامد؛ زیرا کودک در این دوره از وجود هیچ‌کس آگاه نیست و خواب طولانی و فقدان تنش را تجربه می‌کند. ماهلر کاملاً مخالف نظر کلاین در زمینه وجود اضطراب‌های شدید غریزی و پستان بد در بدو تولد بود. مرحله دوم، همزیستی بهنجار (از هفته ۴ یا ۵ تا حدود ۵ ماهگی) است. در این مرحله هنوز روابط شیء شروع نشده و اشیاء در وضعیت پیش‌اشیاء هستند. کودک و مادر یک سیستم مقتدر واحد را تشکیل می‌دهند که با یک سیستم علامتی دوجانبه اداره می‌شود؛ نوزاد گریه می‌کند و مادر با در آغوش گرفتن پاسخ می‌دهد.

مرحله سوم، جدایی-تفرد است که از ۵ ماهگی آغاز شده و تا ۳۶ ماهگی ادامه دارد. در این مرحله، دنیای بیرونی برای کودک تهدیدآورتر و آسیب‌زاتر به نظر می‌رسد، زیرا خیال مقتدر بودن والد-کودک فرو می‌پاشد. این مرحله خود دارای ۴ زیرمرحله است: ۱. تمایز: که با کنجکاوی نسبت به غریبه‌ها در کودکان سالم و ترس شدید در کودکان ناسالم مشخص می‌شود. ۲. تمرین: که کودک با حرکت مستقلانه دور می‌شود اما خواهان حفظ نظارت تصویری یا حضوری مادر است. ۳. تجدید رابطه (راپروشمان): که با بیشترین میزان اضطراب جدایی همراه است. ۴. پایداری شیء لیبیدویی: که در سال سوم رخ می‌دهد و مستلزم شکل‌گیری بازنمایی درون‌روانی ثابتی از مادر است تا نوزاد در غیاب او احساس امنیت کند؛ در غیر این صورت به مادر خواهد چسبید. ماهلر تأکید می‌کند خلل در این سه سال زمینه‌ساز واپس‌روی یا بروز اختلال شخصیت وابسته در بزرگسالی است.

هاینتس کوهات با پایه‌گذاری روان‌شناسی خود، گامی نوین در نظریه‌های روان‌کاوی برداشت. او نظریه خود را انحراف یا مخالفت کامل با روان‌کاوی فروید نمی‌دانست، بلکه آن را به منزله بسط و گسترش دیدگاه‌های سنتی فرض می‌کرد. کوهات با جایگزین کردن مفهوم خود (self) به جای ایگو، معتقد بود محور شخصیت انسان ارتباطات بین‌فردی است، نه سایق‌های غریزی و زیستی.

به باور کوهات, خود اولیه نوزاد در بدو تولد منسجم و متمایز نیست، بلکه ساختاری مبهم، نامتمایز، بدون انسجام و پراکنده دارد. این خود از طریق تعاملات اولیه با بزرگسالان قوام می‌یابد. رفتارهایی که بزرگسالان در پاسخ به کودک نشان می‌دهند، احساساتی نظیر غرور، شرم و گناه را در او ایجاد می‌کنند که درون‌فکنی شده و ساختار خود را پایه‌گذاری می‌کنند. مفهوم کلیدی دیگر در این رویکرد، اشیای خود (self-objects) است. این اصطلاح به افرادی اطلاق می‌شود که در محیط کودک نقش بسیار مهمی ایفا می‌کنند، به طوری که کودک در سال‌های اولیه آن‌ها را بخشی از وجود و ساختار خود قلمداد می‌کند.

کودک برای رشد این خودِ هسته‌ای، به دو نیاز اساسی وابسته به اشیای خود متکی است: نیاز به آیینگی که در آن مادر باید مانند یک آینه عمل کند تا احساس بی‌همتایی، عظمت و شایستگی را به کودک انعکاس دهد و به شکل‌گیری خود عالی نمایشگرانه منجر شود؛ و نیاز به تصویر آرمانی والد که در آن عظمت و بی‌نقص بودن بر روی شخص والد متمرکز است و کودک خود را بخشی از این والد والاقدر می‌بیند. کوهات تأکید می‌کرد که برای رشد شخصیت بهنجار، این دو تصویر نباید در بزرگسالی نابود شوند، بلکه باید تعدیل گردند؛ به طوری که خودِ بزرگ‌بین به عزت‌نفس واقع‌بینانه و تصویر آرمانی والد به دیدگاه معقول از والدین تبدیل شود. برخلاف فروید که درمان بیماران مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته را ناممکن می‌دانست، کوهات معتقد بود این بیماران با بازخوانی روابط شیء خود از طریق روان‌درمانی قابل درمان هستند.

روان‌شناسی من (ایگو) رویکردی است که برخلاف دیدگاه اولیه زیگموند فروید که من را ساختاری ضعیف در نظر می‌گرفت، آن را سازه‌ای قوی، مستقل و مسئول انطباق با محیط و مهار تکانه‌ها معرفی می‌کند. اگرچه آنا فروید خدمات ارزنده‌ای به این مکتب ارائه کرد، اما بنیان‌گذار اصلی و پدر روان‌شناسی من، هاینز هارتمن است.

آنا فروید اعتقاد داشت که خود حاصل تحول و رشد بخشی از نهاد برای تضمین بقای انسان است. او برخلاف پدرش بر نقش مستقل و فعال خود در مواجهه با واقعیت‌های اجتماعی تأکید داشت. از نظر او، انسان‌ها و به ویژه کودکان، محکوم مطلق تعارض‌های درونی یا ساختارهای جبری محیط نیستند؛ بلکه موجوداتی فعال، تأثیرگذار، خلاق و حل‌کننده مشکلات به شمار می‌روند. در مقابل، هاینز هارتمن نظریه خود خودمختار را توسعه داد. او معتقد بود خود تا حد زیادی مستقل از نهاد رشد کرده و کارکردهای خودمختاری دارد. هارتمن نظریه فروید مبنی بر اینکه نهاد از نظر زیستی قدیمی‌تر از خود است را رد کرد و نشان داد که خود و نهاد به طور هم‌زمان از یک منبع مشترک بیولوژیکی جدا می‌شوند.

هارتمن فرآیندهایی نظیر زبان، حافظه و ادراک را در قلمرویی تحت عنوان محدوده بدون تعارض بررسی کرد که بدون درگیری با تکانه‌های نهاد رشد می‌یابند. او بین دو نوع خودمختاری تمایز قائل شد: استقلال اولیه خود که پدیده‌ای بیولوژیکی و حاصل رشد طبیعی و غریزی است؛ و استقلال ثانویه خود که در پی تضاد با نهاد، یادگیری و رشد جسمانی شکل می‌گیرد. یکی از دستاوردهای مهم هارتمن، مفهوم خنثی‌سازی بود؛ فرآیندی که طی آن تکانه‌های جنسی و پرخاشگری به نیروهایی برای تسلط فعالانه بر زندگی تبدیل می‌شوند تا خود بتواند بر چالش‌های محیطی چیره شود.

رویکرد روابط شیء با تلاش‌های نظریه‌پردازانی چون اتو کرنبرگ به سمت پختگی و ادغام حرکت کرد. کرنبرگ با ترکیب خلاقانه سه نظریه سایق، روان‌شناسی خود (ایگو) و روابط شیء، چارچوبی جامع ساخت. به باور او، روابط ناقص اولیه مادر و کودک به آسیب روانی و ایجاد حالت‌های متناقض در خود منجر می‌شود. کرنبرگ معتقد بود روابط شیء درون‌سازی‌شده از سه جزء اساسی تشکیل شده‌اند: خودانگاره، شیءانگاره و عاطفه‌ای که آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد. او سطوح متفاوتی برای درونی‌سازی قائل بود؛ به طوری که همانندسازی را سطحی عالی‌تر از درون‌فکنی می‌دانست، زیرا در همانندسازی کودک نقش اجتماعی مادر را درک می‌کند.

همچنین، استفاده مداوم از مکانیسم تقسیم کردن در بزرگسالی نشانه‌ای از نقص جدی خود است. در حیطه گروه‌درمانی، کرنبرگ مشاهده کرد فرآیند گروه بسیار مؤثر است؛ به طوری که بیماران روانی در گروه‌های سالم عملکرد خوبی دارند و افراد سالم در گروه‌های بیمار عملکرد بدی نشان می‌دهند. ارزیابی کلی نظریه روابط شیء نشان می‌دهد که این رویکرد به تنهایی در ملاک تولید پژوهش نمره پایینی دریافت می‌کند، هرچند نظریه دلبستگی به تنهایی متوسط رو به بالا ارزیابی می‌شود.

این نظریه به علت تفاوت‌های بنیادین میان نظریه‌پردازانش، از نظر همسانی بیرونی دچار ناهماهنگی است (همسانی ناهماهنگ)؛ یعنی تفاوت‌های مکاتب بیش از شباهت‌های آن‌هاست. با این حال، تک‌تک نظریه‌ها همسانی درونی بالایی دارند. این دیدگاه با تمرکز بر تجارب تحولی اولیه در شکل‌گیری شخصیت، رویکردی علی دارد، نه غایت‌شناختی. همچنین در تعارض میان عاملیت زیستی و محیطی، ارجحیت بالایی به روابط اجتماعی آغازین و محیط می‌دهد. در نهایت، در بحث بی‌همتایی، این نظریه‌ها بیشتر به سمت جهان‌شمولی و شباهت‌های ساختاری بین انسان‌ها گرایش دارند تا تفاوت‌های فردی.

نظریه دلبستگی جان بالبی با انتقاد از غیرتجربی بودن روان‌کاوی سنتی شکل گرفت. بالبی با ترکیب مفاهیم روابط شیء با کردارشناسی و نظریه تکامل (به ویژه پژوهش هاری هارلو بر روی میمون‌ها)، دلبستگی را به عنوان کشش غریزی برای بقا معرفی کرد. برخلاف روابط شیء کلاسیک، بالبی با انتخاب دوران کودکی به عنوان نقطه شروع، مسیر خود را به سمت بزرگسالی ادامه داد. دلبستگی یک خیابان دوطرفه است که مادر و کودک در آن بر هم اثر متقابل می‌گذارند. تجربه این رابطه اولیه به شکل الگوی کارکرد درونی منسجم می‌شود و انتظارات و روابط عاشقانه بزرگسالی را پایه‌ریزی می‌کند.

بالبی سه مرحله را برای اضطراب جدایی معرفی کرد: اعتراض (گریه شدید و جستجو)، ناامیدی (غمگینی و انفعال) و گسست یا بریدگی عاطفی. مرحله گسست فقط مختص انسان است و در صورت بازگشت مراقب، نوزاد با روی‌گردانی و بی‌توجهی پاسخ می‌دهد. این کودکان در بزرگسالی روابط اجتماعی سطحی و فاقد صمیمیت دارند. ماری آینزورث با ابداع روش موقعیت غریب، سبک‌های دلبستگی را ارزیابی کرد. ارزیابی اصلی نه در زمان جدایی، بلکه بر اساس واکنش کودک در لحظه ورود مجدد مادر انجام می‌شود.

کودکان ایمن از مادر به عنوان پایگاه ایمن برای اکتشاف استفاده می‌کنند؛ آن‌ها توجه، حافظه و گروه‌های دوستی بازتری دارند. در سبک دلبستگی ناایمن (دوری‌جو و مقاوم)، کودک به علت عدم اطمینان به پذیرا بودن مادر، توانایی اکتشاف محیط را ندارد. کودکان دوری‌جو در غیاب مادر آرام مانده و غریبه را می‌پذیرند اما هنگام ورود مادر از او دوری می‌کنند؛ بزرگسالان دوری‌جو از صمیمیت می‌ترسند. کودکان مقاوم هنگام بازگشت مادر مقاومت گستاخانه نشان داده و تسکین را رد می‌کنند؛ این افراد در بزرگسالی غرق در نگرانی و تردید درباره وفاداری شریک خود هستند.