دوران نوباوگی در سه سال اول زندگی

در مطالعه رشد شناختی کودکان، نظریه‌پردازان و پژوهشگران از رویکردهای متعددی بهره می‌برند که می‌توان آن‌ها را به دو دسته کلی کلاسیک (سنتی) و جدید تقسیم کرد. رویکردهای رفتاری، روان‌سنجی، و پیاژه‌ای در زمره سه رویکرد سنتی و کلاسیک قرار دارند. در مقابل، رویکردهای پردازش اطلاعات، عصب‌نگر شناختی، و اجتماعی-بافتی جزو رویکردهای جدیدتر به شمار می‌روند که زوایای نوینی از تحول ذهن را آشکار می‌سازند.

تفاوت رویکردهای پیاژه‌ای و روان‌سنجی

یکی از تفاوت‌های بنیادی در میان رویکردهای سنتی، تفاوت میان رویکرد پیاژه‌ای و روان‌سنجی است. رویکرد پیاژه‌ای به بررسی تغییرات یا مراحل کیفی کارکرد شناختی می‌پردازد و چگونگی تحول ساختار ذهن را دنبال می‌کند. در مقابل، رویکرد روان‌سنجی تفاوت‌های کمی توانایی‌های ذهنی را هدف قرار می‌دهد و تلاش می‌کند این تفاوت‌ها را با استفاده از آزمون‌های هوش اندازه‌گیری و پیش‌بینی کند. در این دیدگاه روان‌سنجی، هوش به عنوان عامل کسب، یادآوری و به‌کارگیری دانش تلقی می‌شود و رفتار هوشمندانه همواره رفتاری هدف‌گرا و در جهت انطباق با محیط عمل می‌کند. رویکرد رفتاری نیز با تمرکز بر اصول اساسی یادگیری نظیر شرطی‌سازی، به بررسی چگونگی تغییر رفتار در پاسخ به تجربه می‌پردازد.

سنجش رشد شناختی نوباوگان و نقش محیط

برای سنجش نوباوگان، روان‌شناسان از مقیاس‌های رشد اطفال بیلی (Bayley) استفاده می‌کنند. نمرات حاصل از این مقیاس تصویر دقیقی از وضعیت فعلی رشد کودک ارائه می‌دهند، اما ارزش اندکی در پیش‌بینی کارکرد شناختی آتی در سنین مدرسه دارند. این پیش‌بینی ضعیف عمدتاً به دلیل عدم همپوشانی ماهیت آزمون‌هاست؛ آزمون‌های رشدی اطفال بر توانایی‌های حسی-حرکتی تمرکز دارند، در حالی که آزمون‌های هوش کودکان بزرگ‌تر بیشتر بر توانایی‌های کلامی تاکید می‌ورزند. علاوه بر این، عوامل محیطی مانند فقر تأثیر شدیدی بر این روند دارند؛ به طوری که یافته‌ها نشان می‌دهند نمرات هوشبهر کودکان متعلق به خانواده‌های فقیر معمولاً در سنین بین ۳ تا ۸ سالگی دچار افت چشمگیری می‌شود.

بهبود کارکرد شناختی با مداخلات خانه و آموزش

برای بهبود این وضعیت، نقش خانواده و مداخلات زودهنگام بسیار حیاتی است. بر اساس اصول مکانیزم‌های تسهیل‌کننده رشد در خانه، والدین باید شرایط مطلوبی فراهم کنند؛ برای مثال، یکی از این ۶ مکانیزم اساسی، خودداری از تنبیه بی‌دلیل، تمسخر و ابراز ناخرسندی از پیامدهای ناخواسته اکتشافات کودک است. در کنار نقش خانواده، مداخلات زودهنگام زمانی بیشترین کارآمدی و تاثیرگذاری را دارند که جامع باشند؛ یعنی مداخلاتی موثر هستند که علاوه بر آموزش والدین، تجارب آموزشی مستقیمی را نیز برای خود کودکان فراهم آورند.

نظریه رشد شناختی ژان پیاژه، تحول ذهن در دوران نوباوگی را به ۶ مرحله فرعی تحت عنوان مرحله حسی-حرکتی تقسیم می‌کند. در مرحله فرعی اول (تولد تا ۱ ماهگی) نوزادان صرفاً از بازتاب‌ها استفاده می‌کنند. در این دوره، آن‌ها قادر به هماهنگ کردن دروندادهای حسی خود نیستند و برای نمونه، نمی‌توانند شیئی را که می‌بینند با دست بگیرند. در مرحله دوم یا واکنش‌های چرخه‌ای اولیه (۱ تا ۴ ماهگی)، فعالیت‌های لذت‌بخش و تصادفی طفل تکرار می‌شوند که تمرکز آن‌ها صرفاً بر بدن خود اوست (مانند مکیدن شست)، نه تاثیرات رفتارش بر محیط.

تحول در واکنش‌های چرخه‌ای ثانویه و ثالث

با ورود به مرحله سوم یعنی واکنش‌های چرخه‌ای ثانویه (۴ تا ۸ ماهگی)، توجه طفل به محیط معطوف می‌شود و رفتارهای تعمدی برای تکرار پیامدهای جالب بیرونی شکل می‌گیرد؛ هرچند از دیدگاه پیاژه، نوزاد در ابتدا هدف خاص و از پیش طراحی‌شده‌ای را دنبال نمی‌کند. در مرحله چهارم یا هماهنگ‌سازی طرحواره‌های ثانویه (۸ تا ۱۲ ماهگی)، رفتارهای کودک تعمدی‌تر و هدفمندتر می‌شود و او طرحواره‌های آموخته‌شده قبلی را هماهنگ می‌کند تا به اهداف جدید برسد. در مرحله پنجم یعنی واکنش‌های چرخه‌ای ثالث (۱۲ تا ۱۸ ماهگی)، ویژگی اصلی حل مسائل استفاده از روش کوشش و خطا به صورت فعال است. سرانجام در مرحله ششم (۱۸ تا ۲۴ ماهگی)، تفکر بازنمایی بدون نیاز به عمل شکل می‌گیرد و بازنمایی‌های ذهنی به کودک امکان تقلید غیابی را می‌دهند؛ یعنی تقلید رفتاری که قبلاً مشاهده کرده، پس از گذشت زمان و به طور غیابی. همچنین تقلید پنهان که شامل استفاده از اجزای نادیدنی بدن مثل دهان است، در حدود ۹ ماهگی و پس از شکل‌گیری تقلید آشکار (مانند دست و پا) تحول می‌یابد.

پایداری شیء و ادراک روابط فضایی

یکی از مفاهیم کلیدی این دوره، پایداری شیء است که به تدریج بین مراحل فرعی ۳ تا ۶ رشد می‌کند. اطفال در سن ۸ تا ۱۲ ماهگی هنوز درک کاملی از پایداری شیء ندارند و مرتکب خطای الف، نه ب می‌شوند؛ یعنی شیء را در اولین محل پنهان‌سازی جستجو می‌کنند. پیاژه رشد آگاهی از روابط فضایی را نیز با توانایی حرکت و هماهنگی اطلاعات دیداری و حرکتی مرتبط دانسته است. با این حال، روش پژوهشی نوین «تخطی از انتظارات» نشان داده است که برخی مفاهیم اساسی مانند پایداری شیء و علیت در واقع بسیار زودتر از آنچه پیاژه تخمین زده بود پدید می‌آیند و فرضیه پیاژه را به چالش می‌کشد.

مطالعه شناختی نوزادان از بررسی شیوه‌های یادگیری و ساختار حافظه، تصویر روشنی از تحول ذهن ارائه می‌دهد. یادگیری نوزادان از بدو تولد آغاز می‌شود. در شرطی‌سازی کلاسیک، نوزاد یاد می‌گیرد به محرکی پاسخ دهد که قبلاً پاسخی ایجاد نمی‌کرده است؛ اما این یادگیری در صورت عدم تقویت، تضعیف شده و خاموش می‌شود. در شرطی‌سازی کنشگر، یادگیری رفتارهای ارادی از طریق تقویت یا تنبیه انجام می‌گیرد. پژوهشگران از این روش به وفور برای بررسی پدیده‌هایی نظیر شنوایی و حافظه حتی در دوره جنینی استفاده می‌کنند. رویکرد پردازش اطلاعات بر خلاف رویکرد روان‌سنجی، تلاش می‌کند تا فرایندهای ذهنی دقیق دخیل در اکتساب، دستکاری و یادآوری اطلاعات را توصیف کند.

خوگیری، خودزدایی و انتقال بین‌حسی

یکی از روش‌های اصلی در رویکرد پردازش اطلاعات، سنجش خوگیری و خودزدایی است. خوگیری به کاهش تدریجی توجه و پاسخ به یک محرک تکراری گفته می‌شود و خودزدایی افزایش مجدد پاسخ با معرفی محرک جدید است. نوزادان همچنین رجحان تازگی را نشان می‌دهند؛ یعنی به محرک‌های جدید بیش از محرک‌های آشنا توجه می‌کنند که این امر نشان‌دهنده توانایی تمییز دیداری از بدو تولد است. پیاژه اعتقاد داشت که ارتباط میان حواس مختلف نوزاد در زمان تولد برقرار نیست و تنها به تدریج از طریق تجربه شکل می‌گیرد. با این حال، نوزادان توانایی انتقال بین حواس (Cross-modal transfer) را دارا هستند که یعنی می‌توانند از اطلاعات به دست آمده از یک حس برای هدایت حسی دیگر استفاده کنند.

تحول سیستم‌های حافظه و ساختارهای مغزی مرتبط

اولین حافظه قابل تشخیص در شیرخواران از ۲٫۵ ماهگی به بعد پدیدار می‌شود که همان حافظه بازشناسی است. حافظه نهان (یا غیرکلامی) که مربوط به عادات و مهارت‌های حرکتی است، ناآگاهانه رخ می‌دهد و نسبت به حافظه آشکار (یادآوری آگاهانه فکت‌ها و اسامی) زودتر به وجود آمده و سریع‌تر رشد می‌کند. از نظر زیست‌شناختی، مرکز شکل ابتدایی حافظه روشی در نوزادان در ساختار جسم مخطط (Corpus Striatum) قرار دارد، در حالی که حافظه شرطی‌سازی بر مخچه متکی است. از سنین ۶ تا ۱۲ ماهگی، نظام حافظه پیش‌آشکار اولیه جای خود را به نظام‌های حافظه آشکار پیچیده‌تر می‌دهد. حافظه فعال نیز که جایگاه آن در منطقه خلفی قشر قدامی-پیشانی مغز است، با تاخیر نسبی ظاهر می‌شود و همین تاخیر، تبیین‌کننده رشد تدریجی مفهوم پایداری شیء است. در نهایت، پدیده یادزدودگی طفولیت (عدم یادآوری خاطرات اولیه در بزرگسالی) مورد بحث نظریه‌پردازان است؛ فروید آن را واپس‌رانی به دلیل مسائل هیجانی آسیب‌زا می‌دانست، در حالی که پیاژه معتقد بود رویدادهای اوایل زندگی به دلیل عدم رشد کافی مغز اصلاً اندوزش نمی‌شوند. برخی پژوهشگران نیز رشد زبان و توانایی صحبت کردن درباره رویدادها را پیش‌نیاز اساسی برای اندوزش پایدار خاطرات اولیه می‌دانند.

اکتساب زبان یکی از پیچیده‌ترین دستاوردهای شناختی در دوره نوباوگی و نوپایی است. طبق دیدگاه‌های شناختی و اجتماعی، رشد زبان در خلاء اتفاق نمی‌افتد. برای نمونه، مفهوم مشارکت توأم با رهنمود در تعامل با مراقبان، که مستقیماً از نظریه اجتماعی-فرهنگی ویگوتسکی و منطقه تقریبی رشد او نشأت گرفته است، نشان می‌دهد که چگونه بزرگسالان با تنظیم سطح حمایت خود به کودک در یادگیری مهارت‌های زبانی و شناختی کمک می‌کنند. پیش از آنکه کودک بتواند اولین کلمات را ادا کند، از ارتباط‌های غیرکلامی بهره می‌برد. ژست‌های متعارف اجتماعی (مانند تکان دادن سر به نشانه مخالفت یا موافقت) در ۹ تا ۱۲ ماهگی ظاهر می‌شوند. به دنبال آن، ژست‌های بیانگر بازنمایانه (مانند بالا بردن دست‌ها برای در آغوش کشیده شدن) در حدود سن ۱۳ ماهگی پدیدار می‌شوند. اولین واژه‌ها معمولاً بین ۱۰ تا ۱۸ ماهگی گفته می‌شوند، اما توانایی رعایت قواعد کنار هم قرار دادن جملات در ساختار زبان (نحو) بعد از آن و در سنین بین ۲۰ تا ۳۰ ماهگی افزایش چشمگیری می‌یابد.

نظریه‌ها و فیزیولوژی زبان‌آموزی

در زمینه چگونگی اکتساب زبان، نظریه‌های مختلفی وجود دارد. نظریه فطری‌نگری چامسکی بر این باور است که ذهن انسان مجهز به ساختارهای ذاتی برای تحلیل زبان است و بر نقش فعال یادگیرنده در اکتساب زبان تاکید دارد. در مقابل، نظریه شرطی‌سازی کنشگر اسکینر معتقد است کودکان از طریق غان و غون کردن تصادفی و دریافت تقویت‌های مداوم از والدین (مانند لبخند یا پاسخ والدین) زبان را یاد می‌گیرند. از جنبه زیست‌شناختی، نخستین صداها و گریه نوزادان در بدو تولد تحت کنترل ساقه مغز و پل مغزی است که به عنوان ابتدایی‌ترین بخش‌های مغز رشد می‌یابند. غان و غون کردن مکرر در پی رسش بخش‌هایی از قشر حرکتی که حرکات صوت و حنجره را کنترل می‌کنند ظاهر می‌شود. اگرچه نیمکره چپ مغز در زمینه زبان غالب است، اما نیمکره راست نیز مشارکت دارد و ژنتیک و عوامل محیطی بر میزان این مشارکت تأثیرگذارند.

پدیده‌های دوزبانگی و شیوه‌های تعامل زبانی

در محیط‌های دوزبانه، اطفال ممکن است از اجزای ۲ زبان در قالب یک جمله تکلمی استفاده کنند که به آن اختلاط رمزها می‌گویند. این پدیده با تغییر رمز (Code-switching) تفاوت دارد؛ تغییر رمز به توانایی تغییر گفتار از یک زبان به زبان دیگر متناسب با مخاطب اشاره دارد (مثلاً صحبت کردن به فرانسوی با پدر فرانسوی و انگلیسی با مادر انگلیسی) که نشان‌دهنده تمایز قائل شدن میان ۲ زبان توسط کودک است. بزرگسالان نیز برای تسهیل یادگیری زبان از گفتار کودکانه (CDS) استفاده می‌کنند که با گفتار آرام، ساده، تن صدای زیر (نه بم)، کشیدن حروف صدادار و جملات کوتاه مشخص می‌شود. همچنین روش خواندن مشترک یا دونفره، که شبیه به سبک توصیف‌کننده است و در آن کودک نقش قصه‌گو و بزرگسال نقش شنونده فعال را دارد، برای کودکان عادی و کودکان مبتلا به تأخیر مهارتی بسیار سودمند است.

رشد جسمانی و عصبی نوزاد تحت تاثیر تعاملات پیچیده ژنتیکی و زیستی قرار دارد. در حوزه ژنتیک، شناخت انواع اختلالات و نحوه انتقال آن‌ها اهمیت فراوانی دارد. اختلالات ژنتیکی را می‌توان به ۲ گروه کلی تقسیم کرد: اختلالات ناشی از نقص در ژن غالب (اتوزومال) مانند کره هانتینگتون و نشانگان مارفان؛ و اختلالات وابسته به جنس (مربوط به کروموزوم جنس X) مانند هموفیلی، کوررنگی، فاویسم و دیستروفی عضلانی پیش‌رونده داچن. نشانگان مارفان با مشخصه‌های کلاسیکی چون قد بلند، هیکل بسیار لاغر و کشیده، و دست و پای دراز همراه با شلی مفصلی، نارسایی قلبی و ناهنجاری چشم شناخته می‌شود. در مقابل، بیماری دیستروفی عضلانی داچن منجر به تحلیل تدریجی عضلات شده و بین سنین ۷ تا ۱۲ سالگی، راه رفتن غیرعادی یا ناتوانی کامل در راه رفتن معمولی را ایجاد می‌کند. یکی دیگر از اختلالات ژنتیکی، بیماری تای‌ساکس (Tay-Sachs) است که به عنوان یک نقص شدید و پیش‌رونده در متابولیسم چربی‌ها شناخته می‌شود و با تجمع چربی در سیستم عصبی، موجب تحلیل نورون‌ها، فلج، کوری و نهایتاً مرگ کودک قبل از ۵ سالگی می‌گردد.

ارزیابی سلامت جسمی و حسی نوزاد

در زمان تولد، ارزیابی سلامت نوزاد حیاتی است. آزمون آپگار (APGAR) سلامت جسم نوزاد را در دقیقه ۱ و ۵ پس از تولد بر مبنای ۵ معیار کلی شامل رنگ پوست، ضربان قلب، واکنش‌های بازتابی، قوام عضلانی و تنفس ارزیابی می‌کند. برای سنجش دقیق‌تر بازتاب‌ها و رفتارهای نوزاد، از مقیاس برازلتون (NBAS) استفاده می‌شود که به ارزیابی سلامت جسم و روان نوزاد می‌پردازد. یکی از بازتاب‌های مهم نوزاد، بازتاب مورو است که در واکنش غیرارادی به احساس سقوط یا یکه خوردن رخ می‌دهد؛ نوزاد ابتدا دست‌ها و پاهای خود را باز کرده و سپس آن‌ها را جمع می‌کند. پژوهشگران همچنین برای سنجش توانایی ادراک عمق در کودکان و نوزادان از آزمایشگاه و دستگاه «پرتگاه دیداری» استفاده می‌کنند.

مراحل رشد سلولی و عصبی در دوران جنینی و نوزادی

از منظر تحول مغز و زیست‌شناسی جنینی، نخستین ساختارهای استخوانی در بدن انسان در حدود ۲ ماهگی و هم‌زمان با پایان دوره رویانی شکل می‌گیرند. در فرآیند جابه‌جایی سلولی (Cell migration) دوران رویانی، اولین سلول‌های متولد شده توسط سلول‌هایی که بعداً متولد می‌شوند به سمت بیرون رانده می‌شوند. پس از تولد، سلول‌های گلیال مغز مسئولیت بسیار مهم ایجاد غلاف میلین روی نورون‌ها (مانند اولیگودندروسیت‌ها) را بر عهده دارند تا سرعت انتقال پیام‌های عصبی افزایش یابد. در نهایت، با وجود تفاوت‌های فیزیکی، بر اساس نظریه پلامین و باس، جنسیت نوزاد در نوع خلق‌وخو یا سرشت بدو تولد موثر نیست و تفاوت‌های مزاجی بدو تولد میان نوزادان پسر و دختر در ویژگی‌هایی نظیر تهییج و جامعه‌پذیری بسیار محدود است.

هیجان‌ها نقش کلیدی در بقا، اکتشاف و تحول اجتماعی نوزادان ایفا می‌کنند. هیجان‌ها عملکردهای متفاوتی دارند؛ برای نمونه، بسیج اعمال و رفتارهای فرد در مواقع اضطراری کارکرد محافظتی است که به هیجان‌هایی مانند ترس و تعجب مربوط می‌شود، در حالی که هیجان‌هایی مثل علاقه و برانگیختگی کارکرد اکتشاف محیط و تقویت یادگیری را بر عهده دارند. غفلت هیجانی و عاطفی از نوزاد می‌تواند پیامدهای مخربی داشته باشد؛ از جمله بروز نقصان رشدی غیرعضوی که در آن کودک علی‌رغم تغذیه مناسب، با عدم رشد و کاهش یا عدم افزایش وزن مواجه می‌شود.

شاخص‌های هیجانی و ویژگی‌های گریه و لبخند

یکی از اولین شاخص‌های بیرونی وضعیت هیجانی نوزاد، گریه اوست. گریه درد دارای شروع ناگهانی، صدای بلند، بدون غرزدن قبلی و همراه با بند آمدن نفس است؛ در حالی که گریه ناکامی با شروع تدریجی همراه با غرزدن‌های مکرر و گریه انقطاعی بدون بند آمدن نفس رخ می‌دهد. گریه عصبانیت نیز نوعی گریه ریتم‌دار است که در آن نوزاد هوای اضافی را با فشار از میان تارهای صوتی خارج می‌کند. در مقابل، نخستین لبخندهای خودانگیخته و کوتاه نوزاد غیرارادی بوده، ناشی از فعالیت‌های دستگاه عصبی زیرقشری است و اغلب در خواب REM مشاهده می‌شود. حالت‌های چهره نوزادان اگرچه شاخص مهمی هستند، اما تنها یا بهترین شاخص ارزیابی وضعیت هیجانی نیستند و رفتارهای حرکتی و فیزیولوژیک نیز باید در نظر گرفته شوند.

تحول هیجان‌های پیچیده و شناخت اجتماعی

با رشد شناختی کودک، هیجان‌های او پیچیده‌تر می‌شوند. هیجان‌های خود-هشیار مانند خجالت، همدلی و حسادت پس از ایجاد خودآگاهی و توانایی بازنمایی ذهنی پیاژه (بین ۱۵ تا ۲۴ ماهگی) پدیدار می‌شوند. در حدود ۳ سالگی، هیجان‌های خودارزیابانه مانند غرور، شرم و گناه به موازات افزایش دانش کودک درباره معیارها و قواعد جامعه ظاهر می‌شوند. احساس شرم و گناه با یکدیگر تفاوت دارند؛ در احساس گناه، کودک عمل خود را بد می‌داند نه خودش را، بنابراین برعکس احساس شرم، احساس گناه لزوماً با احساس بی‌ارزش بودن کل وجود فرد همراه نیست. همچنین همدلی که نیازمند شناخت اجتماعی برای درک تفاوت حالات روانی است و طی آن فرد خود را به جای دیگری می‌گذارد، با همدردی که صرفاً ابراز تاسف برای دیگران است تفاوت دارد. روابط اجتماعی نوزاد نیز دستخوش تحول می‌شود. در آزمایش چهره خاموش (Still-face)، نوزادان پسر در مقایسه با نوزادان دختر، کار دشوارتری در تنظیم و مهار هیجانات خود طی مرحله سکوت و بی‌تفاوتی مادر دارند. توانایی تنظیم هیجان‌ها در سن ۴ ماهگی در این آزمایش، کیفیت دلبستگی ایمن یا ناایمن را در ۱۲ ماهگی پیش‌بینی می‌کند. امروزه روان‌شناسی رشد معاصر، اعتراض شدید هنگام جدایی را نشانه قطعی دلبستگی ایمن نمی‌داند، بلکه کیفیت دلبستگی را بر اساس واکنش‌های طفل هنگام بازگشت و پیوند دوباره با مادر می‌سنجد. همچنین پدیده ارجاع اجتماعی (Social referencing) در اواخر سال ۱ زندگی ظاهر می‌شود که در آن کودک نوپا در موقعیت مبهم، برای هدایت رفتار خود به واکنش‌های هیجانی و چهره مراقب نگاه می‌کند.

تحول شخصیت و اجتماعی شدن کودک با شکل‌گیری درک او از خود، توانایی مهار رفتار و بافت‌های محیطی که در آن رشد می‌کند، پیوند خورده است. بر اساس نظریه ویلیام جیمز، خود به ۲ بخش تقسیم می‌شود: «خویشتن واقعی» (Me) که همان خودپنداره است و به جنبه‌های عینی و باورهایی که درباره توانایی‌هایمان داریم ارجاع دارد؛ و «خویشتن ذهنی» (I) که فاعل شناساگر است. احساس عاملیت شخصی (درک اینکه فرد می‌تواند رویدادهای بیرونی را کنترل کند) که بین ۴ تا ۱۰ ماهگی از طریق جابجا کردن اشیا آموخته می‌شود، بعد مهمی از خویشتن ذهنی و پیش‌درآمدی بر «خودکارآمدی» در نظریه بندورا است. با رشد خودآگاهی، پدیده منفی‌کاری (تمایل کودک به مقاومت نامتعارف در برابر مراجع قدرت) معمولاً قبل از ۲ سالگی آغاز شده، در ۳٫۵ تا ۴ سالگی به اوج رسیده و در ۶ سالگی کاهش می‌یابد.

شکل‌گیری خودگردانی، وجدان و روابط درون‌خانواده

برای سازگاری با جامعه، کودک باید به توانایی خودگردانی (Self-regulation) دست یابد؛ یعنی توانایی مهار تکانه‌ها و کنترل رفتار در غیاب عوامل کنترل‌کننده و ناظران بیرونی. خودگردانی پایه شکل‌گیری وجدان است. وجدان به عنوان معیارهای درونی رفتار تعریف می‌شود که انجام کار درست را به دلیل اعتقاد خود کودک به درستی آن تضمین می‌کند، نه صرفاً به دلیل دستور دیگران، و تخطی از آن واکنش‌های هیجانی ناخوشایندی مانند ناراحتی درونی ایجاد می‌کند. کنترل بازدارنده به عنوان یکی از مکانیسم‌های خودگردانی، در دوران نوباوگی پدیدار شده و با تواناسازی کودک در متابعت داوطلبانه از والدین، به شکل‌گیری وجدان کمک می‌کند. در بستر خانواده، با افزایش درک شناختی و اجتماعی، تعارضات با خواهر و برادران سازنده‌تر می‌شود و امنیت دلبستگی آن‌ها به والدین با میزان توانایی سازگاری‌شان با یکدیگر رابطه مستقیم دارد. رشد همچنین تحت تاثیر تعامل ژنوتیپ-محیط فعال قرار دارد که در آن فرد فعالانه به دنبال محیط‌هایی همسو با استعدادها و انگیزه‌هایش می‌گردد.

بافت‌های محیطی رشد در نظریه بران‌فن‌برنر

در نهایت، رشد کودک در درون سیستم‌های محیطی چندلایه رخ می‌دهد. طبق نظریه زیست‌بوم‌شناختی بران‌فن‌برنر، این بافت‌ها شامل ۳ لایه زیر هستند: مزوسیستم که به ارتباطات بین مؤلفه‌های مختلف میکروسیستم (ریزسیستم) اشاره دارد؛ اگزوسیستم که تاثیرات غیرمستقیم محیط‌های اجتماعی بیرونی را در بر می‌گیرد؛ و کلان‌سیستم (ماکروسیستم) که بیرونی‌ترین سطح محیط شامل ارزش‌ها، سنت‌ها، قوانین و امکانات یک فرهنگ است.