جوانی، میانسالی، کهنسالی

متخصصان نوپیاژه‌ای معتقدند که استدلال صوری پیاژه، تنها قابلیت تفکر بالغ و لزوماً مهم‌ترین کیفیت شناختی در بزرگسالی نیست، بلکه کیفیت بالاتری از تفکر به نام تفکر پساصوری نیز در بزرگسالی تجربه می‌شود. تفکر نابالغ مسائل را صرفاً به صورت سیاه و سفید (درست یا غلط) می‌بیند، در حالی که تفکر پساصوری با ویژگی نسبی‌گرایی، توانایی درک تضادها، نقص‌ها و سایه‌های خاکستری را دارد. پاتریشیا آرلین معتقد است تحول شناختی به حل مسئله ختم نمی‌شود، بلکه در دوران جوانی مرحله فراصوری یا توانمندی مسئله‌یابی به کمک پردازش اطلاعات حاصل می‌آید. برخلاف دیدگاه پیاژه که فرد با رسیدن به مرحله عملیات صوری به تعادل شناختی کامل می‌رسد، در تفکر دیالکتیکی فرد همواره با تناقضات روبه‌رو شده و به تعادل شناختی کامل دست نمی‌یابد. ژان سینو ملاک‌هایی برای تفکر پساصوری مطرح کرده است؛ از نظر او ویژگی منعطف بودن به معنای توانایی استفاده از استدلال انتزاعی در عین توجه به ملاحظات انطباقی و عملی زندگی واقعی است.

در نظریه شناخت‌معرفتی ویلیام پری، پیشرفت در شناخت‌معرفتی به بهبود فراشناخت بستگی دارد که معمولاً در موقعیت‌های چالش‌برانگیز رشد می‌کند و دیدگاه‌های جوانان را به چالش می‌کشد. دانشجویان جوان‌تر دارای تفکر دوگانه‌نگر هستند و اطلاعات و ارزش‌ها را به صورت سیاه و سفید یا درست و غلط تقسیم می‌کنند، در حالی که تفکر نسبی‌گرا متعلق به دانشجویان مسن‌تر است.

همچنین، هلن لابووی-ویف معتقد است تحول شناختی در بازه زمانی نوجوانی تا بزرگسالی به صورت انتقال از تفکر فرضی (در نوجوانی) به سمت تفکر عمل‌گرایانه (در بزرگسالی) رخ می‌دهد که در آن منطق ابزاری برای حل مسائل واقعی می‌شود. محرک اصلی این تغییر تفکر به سمت عمل‌گرایی، نیاز فرد بزرگسال به متخصص شدن و انتخاب یک مسیر مشخص از میان گزینه‌ها و مواجهه با محدودیت‌های واقعی زندگی است. پیچیدگی شناختی-عاطفی که از نوجوانی تا میانسالی پیشرفت می‌کند، به معنای توانایی هماهنگ‌سازی احساس‌های مثبت و منفی در ساختاری منظم است که آگاهی فرد از انگیزه‌های خود و دیگران را بالا برده و سازنده هوش هیجانی بزرگسالان است.

وارنر شای، نظریه‌پرداز شناختی و نوپیاژه‌ای، معتقد است توانایی‌های شناختی انسان به‌سختی از مرحله عملیات صوری پیاژه فراتر می‌رود؛ بلکه با ورود به بزرگسالی، موقعیت‌های تفکر متنوع‌تر شده و اهداف آن‌ها دگرگون می‌شوند. الگوی هفت‌مرحله‌ای شای بر این اساس تحول شناختی را تبیین می‌کند. نخستین مرحله، مرحله فراگیری (در دو دهه اول زندگی) است که فرد در آن بر اندوختن و ساختاربندی دانش تمرکز دارد. مرحله دستیابی با کاربرد عملی دانش همراه است. با ورود به میانسالی، مرحله مسئولیت آغاز می‌شود که در آن تفکر اجرایی به عنوان پیشرفته‌ترین شکل عملکرد ذهنی ظاهر می‌شود. در مرحله اجرایی (بعد از ۳۰ یا ۴۰ سالگی)، افراد فراتر از خانواده و کارمندان شخصی، در برابر نظام‌های اجتماعی نظیر سازمان‌های تجاری، دولتی یا جنبش‌های اجتماعی مسئولیت پیدا می‌کنند. در نهایت، در مرحله توحیدیافتگی مجدد یا ادغام مجدد (در اواخر بزرگسالی و سالخوردگی)، چالش شناختی افراد از «چه چیزی را باید بدانم؟» به «چرا باید بدانم؟» تغییر جهت می‌دهد تا انرژی روی اهداف معنادار متمرکز شود.

پژوهش بلندمدت و معروف سیاتل-شای متمرکز بر بررسی روند تحولات شناختی و الگوهای هوش در طول زمان بود. یکی از مبانی سنجش هوش، تقسیم‌بندی کتل است. هوش سیال مربوط به سرعت پردازش اطلاعات، حل مسائل جدید و استنباط روابط است که ماهیتی مادی و وراثتی دارد؛ این هوش تا ۱۴ سالگی رشد می‌کند، تا ۲۰ سالگی ثابت است و پس از آن در سراسر بزرگسالی روندی کاهشی دارد. در مقابل، هوش متبلور حاصل تجارب محیطی، فرهنگی و تحصیلات است که شامل حافظه کلامی و خزانه لغات بوده و با افزایش سن افزایش می‌یابد.

یافته‌های پروژه سیاتل نشان داد که توانایی محاسبه عددی با شروع دهه پنجم زندگی (از حدود ۴۰ سالگی) وارد روند نزولی می‌شود. همچنین سرعت ادراک در زنان سریع‌تر از مردان کاهش می‌یابد؛ به طوری که زنان تنزل آن را در ۲۰ تا ۳۰ سالگی (به جای ۳۰ تا ۴۰ سالگی در مردان) آغاز می‌کنند. با این حال، اوج عملکرد مردان در توانایی جهت‌یابی فضایی، خزانه لغات و حافظه کلامی پس از ۵۰ سالگی و زنان پس از ۶۰ سالگی رخ می‌دهد؛ بنابراین زنان دیرتر از مردان به اوج می‌رسند و طولانی‌تر به افزایش این توانایی‌ها ادامه می‌دهند.

انتخاب شغل یکی از مهم‌ترین تصمیمات بزرگسالی است. بر اساس نظریه الی گینزبرگ، افراد در الگوهای شغلی ثابت به دو گروه تقسیم می‌شوند: افراد پرکار که پیش از بازنشستگی برای امنیت شغلی تلاش کرده و جدا شدن از مقام و مسئولیت برایشان بسیار سخت است؛ و افراد قانع که شرایط فعلی خود را پذیرفته‌اند و اگرچه به انجام کارهای چالش‌برانگیز تمایل دارند، اما سلامت عاطفی آن‌ها منوط به شغلشان نیست.

در زمینه خلاقیت، دستاوردهای خلاق بزرگسالی برخلاف دوران کودکی، بر نیازهای اجتماعی و طرح مسائلی تمرکز دارد که از لحاظ فرهنگی ارزشمند قلمداد می‌شوند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند خلاقیت بیشتر حاصل سن شغلی (مدت زمان کار در یک حوزه) است تا سن زمانی؛ زیرا افراد دیرشکوفاشده توان خود را در سنین بالاتر بروز می‌دهند. اگرچه کاردانی (تخصص عمیق) زیربنای خلاقیت است، اما همه افراد کاردان خلاق نیستند و خلاقیت نیازمند ویژگی‌های شناختی نظیر تحمل ابهام است. دانشمندان معمولاً به دلیل نیاز به کسب تخصص عمیق و درجات عالی تحصیلی، دیرتر از نقاشان و موسیقی‌دانان به دستاوردهای خلاقانه دست می‌یابند. در مواردی غرق شدن مفرط در شغل و استرس شدید ناشی از آن منجر به پدیده کاروشی (مرگ یا خودکشی ناشی از فشار کاری فوق‌العاده بالا) می‌شود که در ژاپن شایع است و ناشی از آسیب‌های روان‌شناختی جدی است.

نظریه جان هالند بر همخوانی شغل و شخصیت استوار است؛ انتخاب شغل بازتابی از شخصیت، طرز تلقی و ابراز وجود فرد است. قوی‌ترین راه برای پیش‌بینی انتخاب‌های حرفه‌ای، ارزیابی مستقیم ترجیحات و رغبت‌های شغلی افراد است. هالند دوره‌های رشد شغلی را به سه مرحله تقسیم می‌کند: دوره خیالی (کودکی)، دوره دودلی (نوجوانی)، و دوره واقع‌گرا (جوانی). او شش تیپ شخصیتی را معرفی می‌کند: تیپ قراردادی از موقعیت‌های پیچیده گریزان است، به فعالیت‌های جسمانی تن نمی‌دهد و به امور دفتری، اداری و منشی‌گری علاقه دارد. تیپ تهوری مهارت کلامی بالایی داشته و به فعالیت‌های رهبری و مدیریتی علاقه‌مند است، اما به امور پژوهشی بی‌علاقه است. تیپ هنری روابط حسنه‌ای با دیگران برقرار می‌سازد و گرایش بیشتری به صفات زنانه نشان می‌دهد.

بر طبق رویکرد الگوهای هنجاری مرحله‌ای، تغییرات اجتماعی و هیجانی مرتبط با سن ناشی از مسیرهای اختصاصی نیست؛ بلکه هنجاری بوده و در اکثر افراد یک جامعه مشترک است و توالی یکسانی را طی می‌کند. اریک اریکسون معتقد بود حل تعارض‌های همزمان صمیمیت و رقابت‌طلبى در اوایل بزرگسالی، با ایجاد یک حس اخلاقی که نشانگر ورود به دنیای بزرگسالی است همراه می‌باشد. در انتخاب شریک عاطفی، رابرت استرنبرگ مدل مثلث عشق کامل را ارائه داد. او سه بعد عشق را متمایز کرد: شهوت بعد انگیزشی (جذابیت فیزیکی)، صمیمیت بعد عاطفی، و تصمیم یا تعهد بعد شناختی عشق است که شامل تصمیم کوتاه‌مدت و بلندمدت برای حفظ رابطه عاطفی می‌شود.

یافته‌های مطالعه طولی گرانت هاروارد نشان داد که موفقیت مالی مردان در بزرگسالی، بسیار بیشتر از هوش، به گرمی روابط عاطفی بستگی دارد. همچنین ذهنیت سیاسی با میزان صمیمیت ارتباط دارد؛ لیبرال‌ترین مردان تا دهه ۸۰ زندگی جنسی فعال خود را حفظ کردند، در حالی که محافظه‌کارترین‌ها به طور متوسط در ۶۸ سالگی آن را قطع کردند. در این مطالعه مشخص شد کسانی که در کودکی رابطه گرمی با مادر داشتند، در بزرگسالی درآمد بسیار بیشتری کسب کردند و کمتر به زوال عقل مبتلا شدند؛ در حالی که رابطه گرم با پدر با کاهش اضطراب و افزایش رضایت از زندگی در پیری مرتبط بود.

جورج وایلانت مکانیسم‌های انطباقی افراد را طبقه‌بندی کرد. بروز دردهای بدون مبنای جسمی (هیستری) جزو مکانیسم‌های نارس یا ناپخته است. سرکوب تنش‌ها و اضطراب‌های جدی جزو مکانیسم‌های روان‌رنجور (Neurotic) است و با مکانیسم‌های پخته تفاوت دارد. نظریه وایلانت ساختاری همسو با یونگ و لوینسون دارد ولی به پشتوانه تحقیقات طولی دقیق‌تر مطرح شده است. او نشان داد که مردان در سنین ۵۰ تا ۶۰ سالگی از پیشرفت فردی دست کشیده و به محافظ ارزش‌ها یا فرهنگ تبدیل می‌شوند تا جامعه را هدایت کنند. همچنین رویکرد تلفیقی شخصیت علاوه بر صفات شخصیتی، تمایلات بنیادی دیگری نظیر جنسیت، هوش و سلامت جسمانی را نیز در بر می‌گیرد که در رشد و انطباق فرد سهم دارند.

دانیل لوینسون مفهوم ساختار زندگی را به عنوان هسته مرکزی شخصیت مطرح کرد که شامل جنبه بیرونی (مشارکت در نظام اجتماعی-اقتصادی) و جنبه درونی (ارزش‌ها، رؤیاها و عواطف فرد) است. در نظریه او، دوره‌های انتقال حدود ۵ سال طول می‌کشند و هر کدام با یک انتقال ۵ ساله آغاز می‌شوند، در حالی که دوره‌های پایداری که طی آن ساختار زندگی ساخته می‌شود، حدود ۵ تا ۷ سال ادامه دارند. اکثر افراد بزرگسال تقریباً نیمی از دوران بزرگسالی خود را در وهله‌های انتقالی سپری می‌کنند. در دوره نوگامی، رؤیای اوایل بزرگسالی مردان بیشتر بر شغل پایدار متمرکز است، در حالی که اکثر زنان شاغل دارای رؤیای دونیم شده هستند که در آن ازدواج و شغل همزمان برجسته است. همچنین دوره‌های گذار در زنان به دلیل نقش‌های جنسیتی تمایل دارد تا مدت‌زمان بیشتری به طول بینجامد. الیوت ژاکس واژه نوجوانی دوم را برای توصیف بحران میانسالی مطرح کرد که به علت بازنگری گسترده در هویت ناشی از آگاهی فرد به فناپذیری و مرگ رخ می‌دهد.

لوینسون تکالیف رشدی میانسالی را تدوین کرد: در تکلیف «مردانگی - زنانگی»، مردان همدل‌تر و با‌محبت‌تر شده و زنان مستقل‌تر و جسورتر می‌گردند. در تکلیف «درآمیختگی - جدایی»، مردان به سمت تماس بیشتر و عقب‌نشینی از جاه‌طلبی حرکت می‌کنند، ولی زنان وارد دنیای کار و جامعه می‌شوند. در تکلیف «ویرانگری - آفرینش»، فرد انرژی ویران‌کننده جوانی را سرکوب نمی‌کند، بلکه آن‌ها را به خلاقیت و مشارکت اجتماعی تبدیل می‌کند. در همین دوران، سوزان ویت‌بورن مدل فرآیند هویت را مطرح ساخت که طبق آن، طرحواره هویت شامل هر دو جنبه هشیار و ناهشیار فرد در طول زمان است. سبک هویتی درون‌ساز با پایگاه هویتی پیش‌رس مارسیا مطابقت دارد، زیرا این افراد انعطاف‌ناپذیر بوده، از تجارب گذشته خود چیزی نمی‌آموزند و تجارب جدید را نادیده می‌گیرند.

در حوزه پویایی خانواده، اصطلاح آشیانه خالی به تحول ساختار خانواده در دوره میانسالی مربوط می‌شود و به معنای پایان فرزندپروری نیست، بلکه رابطه برقرار کردن با فرزندان بزرگسال است. گاتمن معتقد است خروج فرزندان از خانه برای زنان به معنای رهایی از «اضطرار مزمن فرزندپروری» است تا علایق خود را دنبال کنند. امروزه بازگشت مجدد فرزندان بزرگسال به خانه والدین (پدیده بومرنگ یا در چرخان) به عنوان پناهگاه پس از مشکلات مالی، بسیار فشارزاتر از رفتن آن‌ها گزارش شده است. همچنین اعضای نسل ساندویچ در تنگنای میان نیازهای فرزندان خود و والدین سالمند سالمندشان گرفتارند. با این حال، آمارها نشان می‌دهند که در حدود ۹۵ درصد از فرزندان، مسئولیت مراقبت از والدین سالمند خود را می‌پذیرند.

کارل گوستاو یونگ با انتقاد از فروید بابت نادیده گرفتن آینده، معتقد بود شخصیت انسان علاوه بر گذشته، تحت تأثیر آنچه امیدواریم در آینده باشیم نیز شکل می‌گیرد. او تحول انسان را به سفر خورشید تشبیه کرد؛ خورشید اوایل بعدازظهر معادل دوران میانسالی است که درخشان ولی در حال نزدیک شدن به افول است. ارزش‌های مناسب برای صبح زندگی (نیمه اول) برای نیمه دوم مناسب نیستند و انسان باید معنای تازه‌ای برای سال‌های افول بیابد. چسبیدن به ارزش‌های جوانی (اصل محافظه‌کار) مانع رشد و خودپرورانی در سنین بالا می‌شود.

یونگ مراحل کودکی را به سه بخش تقسیم کرد: آشوب‌گرایی با هشیاری آشفته و جزایر هشیاری بدون ارتباط؛ فرمانروایی که کودکان خود را عینی در نظر گرفته و به صورت شخص سوم به خود اشاره می‌کنند؛ و دوگانه‌گرایی که در آن با ضمیر من به خود اشاره می‌کنند. بلوغ دوران تولد روان یا تولد دوم است که من (Ego) واقعیت را به درستی می‌فهمد. میانسالی در سنین ۳۵ یا ۴۰ سالگی آغاز می‌شود که دوره استعداد فوق‌العاده است. دو تکلیف ضروری میانسالی، رها کردن تصور جوانی و پذیرش مرگ از راه جستجوی معنا در درون خویشتن است. یونگ معتقد بود مرگ هدف زندگی است و افرادی که در سال‌های ابتدایی زندگی از زیستن ترسیده‌اند، به طور قطع از مرگ وحشت خواهند داشت.

فرایند تفرد (خودپرورانی) کار بسیار دشواری است که هرگز قبل از میانسالی حاصل نمی‌شود. تفرد مستلزم هماهنگی و یکپارچه‌سازی جوانب متضاد شخصیتِ فرد برای دستیابی به خویشتن واقعی و جدایی از همرنگی روزمره با ارزش‌های فرهنگی توده جامعه است. در یک فرد خودپرورنده، پرسونا (نقاب اجتماعی) به حداقل رسیده، نسبت به بخش‌های زنانه و مردانه درون خود (آنیما و آنیموس) هوشیار است. پذیرفتن ویژگی‌های جنس مخالف روان‌شناختی (لطافت آنیما در مردان و جسارت آنیموس در زنان) مشکل‌ترین مرحله تفرد محسوب می‌شود که خلاقیت را گشوده و فرد را از نفوذ والدین رها می‌کند. فرد خودپرورنده وجود سایه‌ها و جنبه‌های تاریک بدوی را می‌پذیرد ولی هرگز تسلیم آن‌ها نمی‌شود. او به خودِ ناهشیار اجازه می‌دهد محور شخصیت شود تا توازن برقرار گردد. گرایش به تعالی (جهت‌گیری فطری به سمت وحدت روان) ممکن است به دلیل عوامل مخرب محیطی نظیر شغل نامناسب یا ناسازگاری‌های زناشویی شدید با مانع روبرو شود. همچنین واژه جهت‌گیری وارونه (Reversal of Orientation) به برگشت توجه سالخوردگان به دنیای درون اشاره دارد. عمیق‌ترین لایه در توپوگرافی روان یونگ، ناخودآگاه جمعی است که محتوای آن را کهن‌الگوها می‌سازند، در حالی که ناهشیار شخصی در سطح بالاتری قرار دارد.

نظریه‌های تبیین‌کننده پیری زیست‌شناختی به دو دسته کلی نظریه‌های برنامه‌ریزی ژنتیکی و نظریه‌های سرعت متغیر (خطا) تقسیم می‌شوند. در رویکرد برنامه‌ریزی ژنتیکی، نظریه غدد درون‌ریز (تاثیر ساعت زیستی از هورمون‌ها) و نظریه ایمنی‌شناختی (افت برنامه‌ریزی‌شده ایمنی) قرار دارند. در مقابل، نظریه ایمنی خودکار در دسته نظریه‌های سرعت متغیر و خطا قرار دارد؛ کژکاری سیستم ایمنی که باعث حمله آنتی‌بادی‌ها به سلول‌های خودی می‌شود، بیماری‌های پیری را تبیین می‌کند. بر اساس حد هایفلیک که ماهیتی ژنتیکی دارد، سلول‌های بدن در شرایط آزمایشگاهی حداکثر ۵۰ بار تقسیم می‌شوند. هایفلیک وجود برنامه ژنتیکی با زمان‌بندی دقیق و مستقیم برای مرگ را مورد تردید قرار داد و مدعی شد ژن‌ها کشش خود را به صورت غیرمستقیم و به عنوان پیامد فرآیندهای رشد طبیعی اعمال می‌کنند.

نظریه‌های سرعت متغیر معتقدند پیری نتیجه فرآیندهایی است که در افراد مختلف متفاوت بوده و تحت تاثیر سوخت‌وساز است. طبق نظریه فرسودگی، با افزایش سن سلول‌ها، توانایی طبیعی بدن برای ترمیم یا جایگزینی بخش‌های آسیب‌دیده کاهش می‌یابد. بنیان‌های آزاد اتم‌ها یا مولکول‌های بسیار ناپایدار اکسیژن هستند که با حمله به غشای سلولی، پروتئین‌ها و ترکیبات DNA منجر به تخریب و آسیب‌های بافتی می‌شوند. بروز جهش در DNA میتوکندری‌های پیر به عنوان اندامک‌های تولید انرژی، سبب تولید بنیان‌های آزاد می‌شود. فقدان ژن MsrA که کارکرد آن محافظت از بدن در برابر اثرات تخریبی بنیان‌های آزاد است، منجر به کوتاه شدن عمر ارگانیسم (مانند موش‌ها) می‌شود. در نظریه سرعت زندگی فرض بر این است که هرچه سوخت‌وساز سریع‌تر باشد، طول عمر کمتر است زیرا بدن زودتر فرسوده می‌شود.

در زمینه سازگاری در پیری، ژوان اریکسون معتقد بود بعد از مرحله انسجام، مرحله گسترش تمرکز بر سایرین رخ می‌دهد. رابرت باتلر معتقد بود سالخوردگان برای دستیابی به انسجام من و پذیرش پایان عمر، به مرور زندگی می‌پردازند که شامل سه مؤلفه یکپارچگی، خرسندی و تصویر خود در دنیای بیرونی است. رابرت پک تکالیف تحولی پیری را مکمل انسجام من دانست: استعلای بدن در برابر دل‌مشغولی به بدن (تعالی محدودیت‌های فیزیکی با توانمندی شناختی و اجتماعی) و استعلای من در برابر دل‌مشغولی به من (بهبود زندگی بازماندگان). همچنین، نظریه‌های جامعه‌شناختی پیری شامل: نظریه کناره‌گیری کامینگ و هنری (عقب‌نشینی متقابل فرد و جامعه)؛ نظریه فعالیت نیوگارتن (شبکه اجتماعی بزرگ‌تر لزوماً سالخوردگان را شادتر نمی‌کند)؛ نظریه پیوستگی رابرت آچلی (حفظ توازن بین پیوستگی و تغییر)؛ و نظریه گزینش اجتماعی-هیجانی پاول بالتس (کاهش روابط جدید به دلیل تمرکز بر تنظیم هیجان برای دوری از استرس) است. در مواجهه با مرگ، الیزابت کوبلر-راس مراحل غیرخطی را مطرح کرد: انکار (واکنش اول)، چانه‌زدن (مرحله سوم)، افسردگی (گامی ضروری برای رها شدن از درد) و پذیرش (مرحله پایانی).

کارکردهای عالی ذهن در طول زندگی تغییر می‌کنند. لو ویگوتسکی به آزمون‌های متداول هوش انتقاد کرد؛ او معتقد بود نقص عمده این آزمون‌ها در این است که پتانسیل کودک را برای یادگیری مطالب جدید و تحول آتی (منطقه تقریبی رشد) ارزیابی نمی‌کنند، نه اینکه صرفاً به دلیل سوگیری فرهنگی نقد شوند. در سنجش شناختی کودک، روش پژوهشی تخطی از انتظارات (Violation of Expectation) واکنش خودزدایی کودک به محرک ناسازگار با تجارب قبلی را نشانه‌ای از این می‌داند که محرک جدید به نظر او تعجب‌آور و غیرعادی است.

در حوزه حافظه سالمندی، تحقیقات نشان می‌دهد ضعف حافظه و بازیابی نادرست اطلاعات در سنین سالمندی بیشتر به علت افت استفاده از راهبردهای کارآمد یادآوری رخ می‌دهد؛ راهبردهایی که فرآیند بازخوانی و یادآوری اطلاعات را تسهیل می‌سازند. این ضعف ناشی از از دست رفتن کامل علاقه سالمندان به حفظ اطلاعات جدید یا غیرضروری نیست.

رابرت استرنبرگ در نظریه سه‌وجهی هوش، سه بعد را معرفی می‌کند: اول، عنصر زمینه‌ای یا بافتی که معرف توانایی‌های عملی، بعد کاربردی هوش و آشنایی با چم‌وخم زندگی روزمره است. دوم، هوش مؤلفه‌ای یا تحلیلی که ناظر بر توانایی یادگیری مستقیم، حل مسئله و پردازش اولیه اطلاعات است. سوم، هوش تجربی که به خلاقیت و رویارویی موفق با مسائل جدید ارتباط دارد. در بررسی آسیب‌شناسی شناختی سالمندی، بیماری آلزایمر به عنوان یکی از شایع‌ترین علل دمانس مطرح است. رسوب و انباشتگی پلاک‌های آمیلوئید (پلاک‌های پیری) در فضاهای بین‌نورونی، به ویژه در نواحی آهیانه‌ای-گیجگاهی مغز، از عوامل اصلی بروز آتروفی مغزی گسترده پیش از بیماری آلزایمر است. این پدیده پاتولوژیک با تخریب بافت مغز در آلزایمر رابطه دارد و ربطی به پارکینسون ندارد (که عمدتاً با آسیب‌های حرکتی شناخته می‌شود).

رشد انسان در پیری جنبه‌های معنوی نیز دارد. جیمز فولر نظریه تحولی ایمان و معنویت را ارائه داد. مفهوم ایمان، معنویت و دین‌داری، محور اصلی نظریه تحولی جیمز فولر در دوره پیری و رشد اواخر زندگی را تشکیل می‌دهد؛ این نظریه متمایز از مفهوم انسجام من در برابر ناامیدی اریکسون است. در نهایت، مفهوم خرد در پیری تعاریف متعددی دارد: یونگ خرد را در دست‌یابی به خویشتن واقعی و کنار گذاشتن ماسک‌ها و تصورات ناپخته گذشته تعریف می‌کند؛ در حالی که اریکسون خرد را تسلیم خلاق و پذیرش کامل زندگی بدون افسوس خوردن و درگیری با ای‌کاش‌ها می‌داند.